Í mínum huga lýkur sumrinu 31. ágúst. Og haustið tekur við. Ég er ekki alveg jafn kategórískur varðandi upphaf sumars – það getur alveg verið komið sumar í lok apríl sum árin en önnur varla fyrren undir lok júní. En sumrinu lýkur í dag. Haustið getur síðan verið „sumarlegt“ en það verður samt alltaf haust fyrir því. Að sama skapi finnst mér alltaf mannréttindabrot að skólar byrji fyrir mánaðamót.
Ég lauk líka við að þýða bók í dag og sendi hana á forlagið. Þetta er skáldsagan Líkin sem við grófum eftir Linu Wolff – sem margir þekkja sem höfund De polyglotta älskarna/ Polyglot Lovers, en fyrir báðar þessar bækur vann hún sænsku Augustverðlaunin. Þetta er stórkostleg bók, stórkostlegur texti að vinna með, ég bað sjálfur um að fá að þýða hana og fékk það. Eftir því sem ég kemst næst kemur bókin út einhvern tíma eftir áramót og lítill fugl hvíslaði því að mér að Lina yrði gestur bókmenntahátíðar. Sel það ekki dýrara en maður selur jafnan það sem litlir fuglar hvísla að manni.
September er síðan frátekinn fyrir atlögu að skáldsögu. Mína eigin, sem sagt. Um hana bera fæst orð minnsta ábyrgð – ég er hugsanlega orðinn háður því að klessukeyra skáldsagnahandrit og sökkva þeim síðan niður á hafsbotn. En nú er ég með plan! (Einsog ég hafi aldrei áður verið með plan).
Í október ætla ég að leggja lokahönd á Alfabet-þýðinguna sem kemur út hjá Skriðu á næsta ári. Það er ágætt að hafa ekki of mikinn tíma fyrir þessa atlögu. Einn af styttri mánuðum ársins. Fyrsta haustmánuðinn.
***
Það er klukkutími eftir af vinnudeginum og ég veit ekkert hvað ég á að gera við hann. Klukkutími er eiginlega of lítið til að byrja á neinu. Og ég vil ekki byrja á neinu sem fer að þvælast fyrir áráttuheilanum á mér á morgun. Í sjálfu sér gæti ég farið heim en ég átta mig bara ekki á því hvað ég myndi græða á því að hangsa þar eirðarlaus fremur en hér. Ég gæti tekið til en ég nenni því ekki. Ég er búinn að skrolla öllum samfélagsmiðlunum og fæ ekkert upp lengur nema auglýsingar sem ég er búinn að sjá.
***
Ég hef ekki þýtt skáldsögu síðan 2009. Ekki fyrir fullorðna – ég þýddi barnabók í vor sem kemur út fljótlega. Ekki þýtt mikið yfir höfuð í nærri tíu ár – 2016-2017 þýddi ég leikgerð á 1984 og Hvítsvítu eftir Athenu Farrokhzad. Það verða fleiri ljóðabókarþýðingar á næsta ári.
Annars hangir líka yfir mér ritlaunaumsóknin. Ég lýk henni ekki heldur á klukkutíma. En ég þarf að gera hana í september – umsóknarfresturinn er 1. október, minnir mig. Ég er orðinn svo frekur í seinni tíð að ef ég fæ ekki 12 mánuði hugsa ég að ég hlaupi bara á vegg og eyði öllum þeim mánuðum sem ég fæ, fái ég einhverja, í að garga mig hásan. Þetta er ekki starf sem maður sinnir „meðfram öðru“ – það er bara rugl, a.m.k. í minni stöðu, ég virka ekki þannig. Þetta er on eða off og mig langar frekar að vera on en off, hvað sem öðru líður, en ég ræð því bara ekki sjálfur.
En ég nenni nú ekki að fara að hugsa um það strax. Ofan í helvítis ESB-ruglið allt saman. Á þessum síðasta degi sumarsins.
Til þess að fyrirbyggja allan misskilning þá er þetta ekki torfbær og hann er ekki í jakkafötum.
Það er fallegur dagur á Ísafirði. Farið að kólna en sól og blíða – allt svo ótrúlega bjart og frískt í senn. Aino fór í fjallgöngu með skólanum. Ég fór út að hlaupa. Búinn að pakka í bílinn og er á leiðinni í tónleikaferðalag til Patreksfjarðar þar sem ég sinni bassaskyldum við Skúla frænda minn í kvöld. Það er skemmtilegt að fara í tónleikaferðalag. Ég held þetta sé bara í annað sinn á ævinni sem ég fer í tónleikaferðalag. Í hitt skiptið fór ég til Hveragerðis til að spila á Bjórhátíð en nú er það Patreksfjörður og Blúshátíð. Síðast þegar ég fór til Patreksfjarðar á tónlistarhátíð húkkaði ég mér far á afskaplega fallegu sumarkvöldi og endaði sem kynnir – fyrir meðal annars Skúla frænda og Ómar Ragnarsson (þeir voru með sitthvort atriðið). Það var líka gaman.
ESB umræðan eða ESB allt saman er að gera mig vitlausan. Mig langar að þrífa í fólkið á internetinu mínu og hrista það. Hættu að vera svona mikið þjóðernispakk. Og svo þegar minn málstaður er búinn að tapa langar mig að garga á þetta þjóðernispakk að þau séu upp til hópa kvislingar. Ég hef enga trú á því að Jáið vinni – við lifum á tímum einangrunarhyggju, popúlisma og þjóðrembu, við erum enn á BREXIT tímum, Trump er enn við völd og hlutirnir eru ekki í góðum farvegi, þeir stefna að meiri sundrungu. Ég er hvorki gefinn fyrir beiskju né skautun – ég er friðarins maður – en ég finn að mig langar ekki að fyrirgefa þetta.
Þetta „sjálfstæða“ Ísland er einhver smákóngadraumur. Fiskarnir hafa breitt úr sér í þessari tjörn og þá dreymir um að fá alltaf að vera (hlutfallslega) stórir – Halldór Benjamín dreymir um að drottna yfir heilum leigumarkaði og Sólveigu Önnu um að leiða allan verkalýðinn. Þau óttast að verða lítil.
Svo er búið að teyma fyrir þennan málstað allt milli himins og jarðar – sósíalísk bylting er ómöguleg nema við höldum okkur utan ESB (en væntanlega möguleg innan EES, Schengen og NATO, nema hún sé bara möguleg ef við slítum öllu alþjóðlegu samstarfi, frá PISA til Norðurlandaráðs, ég skil ekki þessa lógík því þetta er ekki lógískt), framtíð Palestínu veltur á að við látum ekki ESB múlbinda okkur (einsog þau hafa gert við bræður okkar á Írlandi, í Slóveníu og á Spáni) – við munum aldrei hafa „sjálfstæða utanríkisstefnu“ sagði einn góðvinur minn. Og maður getur ekki að því gert að finnast maður hreinlega búa í einhverju öðru sólkerfi en þetta fólk – einhvers staðar þar sem flest löndin í ESB hafa sjálfstæðari utanríkisstefnu en t.d. bara Ísland (sem er örlagaattaníossi BNA).
Daginn sem tilkynnt var um þjóðaratkvæðagreiðsluna tók það mig korter að fá nóg af umræðunni. Kannski aðallega af því að átakastöðurnar voru allar til – það fóru allir aftur í sama gírinn, fundu sínar stöður, og byrjuðu svo bara að drita. Það hafði ekki verið mikið talað um ESB í hvað … 15 ár … en það hafði ekkert breyst og fólk hafði engu gleymt. Og auðvitað rímar orðræðan við eitthvað eldra. Íhaldsmennirnir láta þetta ríma við sjálfstæðisbaráttuna, vinstrimennirnir við herstöðvarandstöðuna og frjálshyggjumennirnir við þorskastríðið. Og kemur auðvitað í ljós að þetta er allt sama orðræðan með afbrigðum – friðarboðskapur SHA var lengi vel merktur stækri þjóðrembu. Og allir hafa þeir ort eitthvað um nauðgun fjallkonunnar, þessir hópar.
Skrifum söguna sjálf, segja þau Sólveig Anna, Halldór Benjamín og Ólafur Ragnar í myndbandi. Og koma upp um þjóðhverfa rörsýnina. „Við sjálf“ sem eigum að „skrifa söguna“ er nefnilega bara fólkið á þessum kletti. Sólveig Anna skilgreinir „okkur sjálf“ sem skjólstæðinga hennar og skjólstæðinga Halldórs Benjamíns – ekki sem „verkamenn“ eða „vinstrimenn“ þvert á landamæri heldur sem Íslendinga. Þvert á stéttir, greinilega. Ef maður er bara tilbúinn til að vera alþjóðasinni á einhverjum Ísland über alles forsendum þá er maður ekki neinn alþjóðasinni nema í kjaftinum, þá er maður bara – svo ég vitni í þjóðskáldið – torfbær í jakkafötum.
Stærstu rökin fyrir því að segja nei á morgun – ekki að ég vilji hvetja neinn til að gera slíkt – eru þau að ef að niðurstaðan verður já þá mun fjármagnið sem smákóngar þessa lands létu í baráttuna núna, að ekki sé neitt minnst á ástríðuna og hamslausan popúlisma, blikna í samanburði við það sem lagt verður á vogarskálarnar til þess að TRYGGJA að það verði ekki kosið já næst, þegar samningurinn er á borðinu. Einhver benti mér einhvern tíma á að það hefði ekkert konungsríki verið aflagt í veröldinni öðruvísi en að aðallinn hefði bókstaflega verið afhausaður – og líklega gildir hið sama um smákóngaríkin. Kóngarnir ráða þessu með einum eða öðrum hætti – kaupa sér þær niðurstöður sem þeim hugnast – við hin erum bara þegnar í þessu ríki.
En sem sagt. Það er fallegur dagur og það verður ekki frá mér tekið. Ég er að fara ´í tónleikaferðalag. Ég ætla að borða á veitingastað, spila í félagsheimili og sofa á hóteli og svo á morgun – þegar það verður vonandi jafn fallegt – ætla ég að keyra heim að kjósa.
Sennilega hefur aldrei í mannkynssögunni verið tekið jafn mikið af ljósmyndum. Ég var að taka til í tölvunni minni og ljósmyndasafnið – sem er að mestu geymt í einhverju skýi – telur yfir 30 þúsund myndir. Elstu myndirnar eru varla nema 19 ára – við Nadja ´áttum 19 ára brúðkaupsafmæli í gær og það var einmitt í brúðkaupsgjöf sem við fengum fyrstu stafrænu myndavélina (ef frá er talin „ókeypis“ vél sem ég fékk með DV áskriftarpakka nokkrum árum fyrr – hún tók hræðilegar myndir en kannski eru einhverjar þeirra þarna, og svo hef ég tekið myndir af fáeinum gömlum myndum, og þá eru upprunalegu prentuðu myndirnar eldri, yfirleitt frá æsku minni, en flækjum þetta ekki um of).
Ég fór nú samt ekki að hugsa um þetta vegna myndasafnsins heldur var ég eitthvað að velta fyrir mér fýsískum myndum. Hér á skrifstofunni liggur á borði ljósmynd sem Einar Falur tók af mér í vor (h´ún er reyndar mjög vetrarleg) – fjarska falleg mynd en hún er af mér og hún er svolítið stór. Frammi á gangi er svo málverk af mér sem Snorri Ásmundsson málaði fyrir nokkrum árum og á bakvið skrifborðið mitt – out of sight – er annað málverk af mér sem Óskabörn ógæfunnar gáfu mér þegar ég gaf út Óratorrek. Í svona skopmyndastíl. Svo er mynd af mér á Náttúrulögmálaplakati sem hangir á dyrunum og póstkort sem eitthvert útlenskt festival gerði einhvern tíma með ljósmynd sem Baldur Páll vinur minn t´ók þegar ég var að gefa út Plokkfiskbókina – ég er með stærðarinnar lúðu í höndunum. Það er ljósmynd á horni eins bókaskápsins af mér, Steinari Braga og Hauki Má á knæpu einhvers staðar, ljósmyndakassamynd af okkur Hauki í Berlín fyrir 100 árum og plakat með mynd af meðlimum hljómsveitarinnar Quartet de Goudron (mér, Aram, Tuma Torfa og Guðrúnu Hrafnhildi),
Litlu myndirnar gera mig ekki sjálfsmeðvitaðan en stóru myndirnar gera það – og það sem skilur þær að er ekki bara stærðin heldur það að þær tengjast engu öðru, beinlínis, þetta eru sjálfstæð listaverk og þau eru af mér. Bara mér. Og þá langar mig eiginlega bara að fela þau. Samt finnst mér þetta allt fr´ábær verk, vel að merkja, æðislegar myndir, og ég myndi alls ekki vilja að þau hyrfu fyrir fullt og allt.
Ég hef einu sinni tekið allt niður af veggjunum og hillunum sem tengdist sjálfum mér. Viðurkenningar og verðlaun, kápumyndir og plaköt. Og stungið því þar sem enginn sér. En svo fannst mér eitthvað bæði þvingað og ljótt við að fela það – einsog ég skammaðist mín fyrir sjálfan mig og þá hengdi ég það aftur upp.
Það sem tengist mér ekki hérna – eða ekki iðnaðarmanninum EÖN – tengist börnunum mínum, myndir og handverk, eða James Joyce. Mest af plássinu fer samt undir bækur, þetta er ekki stór skrifstofa en hér eru sjö þétt pakkaðir bókaskápar, og fer mest fyrir ljóðabókasafninu. Ég geymi engar skáldsögur hérna, það er allt heima, en auk ljóðabóka eru tímarit, alls kyns bókmenntafræði, leikrit, pólitík, heimspeki, sérstakar hillur undir efni sem tengist Náttúrulögmálunum, Illsku eða Hans Blævi (sem eru þær bóka minna sem kröfðust mestrar rannsóknarvinnu), gömul skjöl, dagbækur. Borð með prentara, skrifborð með borðtölvu og plássi fyrir pappíra, fartölvu, orðabækur, kaffivél, upptökutæki og drasl, púlt með annarri borðtölvu (eldgömlum hlunki sem ég keypti fyrir 10 þ – þetta er hálfgerð ritvél, ef ég ætti almennilega ritvél væri hún þarna) – púltið stendur á fjalli af pappakössum sem innihalda ýmist eintök af mínum eigin bókum eða gamla pappíra. Sófastóll og skemill. Fataprestur með gömlum höttum og lopapeysu þegar mér verður kalt. Það eru tveir gluggar – annar veit inn í gamla upptökustúdíóið hérna (hér var RÚV einu sinni með aðsetur) og fyrir honum er risastór Óratorreksfáni en hinn veit út, það er tré fyrir glugganum en skammt norðan við tréð er veröndin hjá Heimabyggð, sem gerir það að verkum að á sumrin er ég bæði með gluggatjöldin dregin fyrir og gluggann lokaðan – hér er aldrei eins myrkt og þunglyndislegt og á sumrin.
En ég ætlaði ekki að segja allt þetta. Það bara gerðist. Það sem ég ætlaði að segja var eitthvað um stafrænu myndirnar – það hafa aldrei verið teknar jafn margar ljósmyndir og í dag en samt eru þær eiginlega ekki til, eða ekki í til í sama skilningi og ljósmyndir voru til áður, fýsískar ljósmyndir, og fýsísku ljósmyndirnar eru eiginlega magnaðri fyrir vikið – göldróttari, jafnvel ´ógnvænlegri. Ljósmyndir á netinu eru eiginlega líkari spegli í því að þegar maður skrollar frá þeim – gengur í burtu – hætta þær að vera til, bara púff. Maður horfir aldrei á þær nema þegar maður ætlar að gera það (hér mætti ræða sjálfsstjórn og frjálsan vilja en við látum það vera). Ég er miklu spéhræddari við þessar fýsísku myndir. Fljótlega eftir að Snorri málaði af mér málverkið lét ég mér vaxa mikið skegg, svo ég hætti að vera svona líkur manninum á myndinni, og fljótlega eftir að Einar Falur tók mynd af mér fúlskeggjuðum rakaði ég það af mér – svo ég væri ekki svona líkur manninum á myndinni.
Ég hef óljósa hugmynd um „frumbyggjar“ hafi ekki viljað láta taka af sér ljósmyndir því þær stælu úr manni sálinni. Ég veit ekki hvað þeim fannst um málverk. Eða hvaða frumbyggjar þetta voru – þetta er flökkusaga og sennilega var alltaf sagt „indíánar“ og sagan segir ábyggilega meira um hugmyndir okkar um „frumbyggja“ og „innfædda“ en hún segir um afstöðu einhverra tiltekinna þjóðflokka gagnvart ljósmyndum – og ég er svo sem ekki á því að sálinni úr mér hafi verið rænt en kannski var skorinn úr henni hluti, sem óx svo aftur, svona einsog lifrin (kannski er sálin í lifrinni). Og þá er hún önnur í dag, endurvaxin, komin lengra í lífinu – og hvað sem veldur fer sem sagt um nýju sálina dálítill hrollur þegar hún kemur auga á þá gömlu.
Það er ákveðin framfarabugun í gangi hjá mér þessa dagana. Ég er smám saman að verða gamalmenni sem kann ekki á tæknina lengur. Í vetur lenti ég margsinnis í því að glata vinnu vegna þess að Pages hrundi án þess að sinna skyldubundinni auto-vistun – ég færði mig á endanum yfir í Ulysses (ritvinnsluforritið, altso) og OpenOffice – og í gær ætlaði ég að halda áfram vinnu við yfirlestur á Líkunum sem við grófum eftir Linu Wolff, sem ég var duglegur að sinna á ferðalaginu til Svíþjóðar og Osló – en tilfærslan úr fartölvu í borðtölvu með tilheyrandi skýjalausnum varð til þess að allar breytingar síðustu daga gufuðu upp. Og ég byrja því yfirlesturinn upp á nýtt. Þá hefur Starafugl kostað mig marga aukaþúsundkalla síðustu misseri vegna þess að það er alltaf verið að hakka hann – sniðmótið sem hann keyrir á er úrelt og það eru til lausnir sem gætu lagað þetta en ég kann ekki að framkvæma þær og þeir sem gætu aðstoðað mig eru uppteknir. Og svo er hún hökkuð aftur og þá borga ég hýsingaraðilanum fyrir að færa inn bakköpp.
Ég keypti mér n´ýjan síma í Leifsstöð. Gamli var orðinn sjö ára gamall og hættur að geta gert flest sem ég vildi að hann gerði og rafhlaðan entist ekki fram yfir hádegi. En þetta boðar auðvitað ekki gott fyrir mann sem tæknin hefur gert að óvini sínum og guð veit hvernig ég borga hann. Mjög glæsilegur sími samt, ógurlegt tæki, hugsanlega getur hann allt milli himins og jarðar en í mínum höndum verður hann áreiðanlega bara til þess að valda óskunda.
Einsog kom fram í tekjublaðinu er ég ekki jafn fjáður og einhver gæti haldið. Ekki jafn fjáður og ég myndi vilja. Ég er heldur ekki jafn frægur og ég myndi vilja. Hugsanlega fer þetta tvennt saman. Ef mér tækist að koma Náttúrulögmálunum út víðar en á Íslandi og í Svíþjóð – að ekki sé minnst á allar hinar bækurnar mínar – þá yrði ég fljótt ríkur, hugsa ég. Og frægur. Og furðulegt nokk – hafandi talsvert verið gefinn út erlendis áður – þá veit ég ekki hvernig ég á að bera mig að. Ég er með réttindaskrifstofu en þaðan er aldrei neitt að frétta.
Það hefur ekkert verið gefið út eftir mig í Þ´ýskalandi frá því Illska kom 2014. Alls ekkert á ensku, norsku eða finnsku. Frakkarnir fúlsuðu við Náttúrulögmálunum – og Spánverjarnir sögðust myndu skoða málið þegar frakkarnir væru búnir að taka við sér. Ég held að þetta – hvað sem maður kallar það, hégóma, beiskju, framaþrá – sé mér almennt til trafala og tefji mig við vinnu, hamli innblæstri eða vinnuþrá eða hvað maður kallar það, en ég veit ekki hvort það er beinlínis það sjálft eða skömmin yfir því að þetta skipti mig máli. Eða bara tíminn sem fer í að velta því fyrir sér hvort sé hvað og hvað valdi. Lamandi skortur á sjálfstrausti – loddaralíðan – miðaldurskrísa – listinn er langur, það er margt sem getur verið að einum manni. Kannski er ég bara þurrausinn. Vígamóður. Ég held ég þurfi bara að semja frið við að það sé svona sem mér líði og leyfa mótsögnunum bara að vera.
Ég er líka svolítið að verða einsog biluð plata. Með þetta, altso. Af öllum þeim greiningum sem ég hugsa að séu í boði þessa dagana er sú sem mest hefur kitlað mig þetta með árátturöskunina – ég sjálfgreini mig samt ekki neitt og myndi alls ekki vilja gera neitt í henni því einsog Tom söng um árið þá er hægara sagt en gert að særa úr sér djöflana án þess að hrekja englana á brott með þeim (hann dró reyndar í land með þetta – orti þetta til að réttlæta í sér alkahólismann).
Ég sat úti í Åmål daginn eftir festivalið og var að vorkenna mér eitthvað í dagbókina – ég var sennilega að hugsa að nú fækki þeim utanlandsferðunum á vegum bókmenntanna, allt sé að fjara út, ekkert bókað, það dragi sífellt úr tekjum í ofanálag svo nú sé fólk farið að hía á mig í tekjublaðinu, sic transit gloria eöndi – og þá kom til mín kona, bankaði í öxlina á mér þar sem ég sat og var að skrifa og borða jógúrt, til þess að segja mér að Náttúrulögmálin væri uppáhalds bókin hennar og hún hefði keypt mörg eintök til að gefa öðrum og ætlaði að halda því ´áfram. Og þá leið mér auðvitað einsog fífli og var það vel verðskuldað. Því auðvitað er höfundur sem hefur snert við fólki ekki vanmetinn og það á enginn kröfu á að fást útgefinn á öllum heimsins tungumálum. Og það eru til betri höfundar en ég sem enginn lítur við.
Náttúrulögmálin er samt sennilega besta bókin mín. Og á skilið að koma út víðar. Og samt þarf ég að skilja almennilega við hana til þess að geta skrifað það sem ég er að skrifa núna – þarf að losna við hana úr hjartanu og huganum – og það er ósamræmanlegt því að vilja halda henni á floti því enginn maður þjónar tveimur herrum svo vel sé.
Stundum finnst mér Íslendingar svo miklir afglapar að ég óttast hvað verði um Evrópusambandið þegar og ef við göngum í það. Ég yrði bara ekkert hissa þótt okkur tækist einhvern veginn að sannfæra Brussel um að íslenska vaxtaleiðin væri best, það væri betra að útgerðirnar gætu selt sjálfum sér fiskinn úr sjónum og eiginlega sé líka best ef bananarnir séu misbognir (var það ekki eitthvað? gömul flökkusaga?). Og öllum raftækjum fylgi sérhæfð hleðslusnúra sem er breytt á hálfsárs fresti. Það sé best að Þorsteinn í Samherja eigi fiskinn.
En svo man ég að það eru afglapar alls staðar.
Ég er fremur jákvæður í garð þessa alls annars. Og mér er lífsins ómögulegt að taka afstöðu gegn ESB á þeirri forsendu að þar ráði kapítalið lögum og lofum – aðallega af því að í því er fólgin sá firrti blekkingarleikur að kapítalið ráði ekki lögum og lofum hér. Kapítalið ræður öllu alls staðar. Að ganga í ESB er ekki bara að ganga inn í evrópsk kapítal – og verða undir hælnum á evrópskum iðjuhöldum frekar en bara íslenskum – heldur líka að ganga í evrópska alþýðu. Alþýðan ætti alltaf að kjósa gegn landamærum þar sem hún getur því þau eru fyrst og fremst vopn gegn henni – og já ég veit að það eru landamæri á Evrópu og já ég veit þeirra er gætt af óforsvaranlegri hörku. Það er bara ekkert sem skilur Ísland frá Evrópu. Og vilji ég ganga í Evrópu geri ég það ekki vegna þess að ég horfi á stefnuna einsog hún er í augnablikinu – heldur einhverja hugsjón um samstöðu og að við getum haldið eitthvað lengra. Eitthvað prinsipp sem snýr bara að þessu – vil ég vera í sambandi með evrópskum þjóðum. Eða bara öðrum þjóðum. Eða vil ég vera eyland.
Annars hef ég það eftir ónefndum góðvini mínum sem á ónefndan góðvin á góðum stað í evrópskri utanríkisþjónustu að sambandinu liggi á að fá inn vestur Evrópuþjóðirnar einfaldlega sambandsins vegna – til þess að rétta af ákveðin lýðræðishalla sem myndast af stækkun sambandsins til austurs og því að missa út Bretlandseyjar. Og að því liggi líka á að fá norðmenn inn – og það sé vel hugsanlegt að samningaviðræðurnar við Ísland verði í og með merkjasendingar til Noregs um hvað þau geti fengið út úr aðild.
Ég hef líka takmarkaðan áhuga á því hvað Ísland getur grætt á því að ganga í ESB – þótt ég trúi því líka að það sé ýmislegt. Ég held það sé miklu mikilvægara hvað við getum lagt af mörkum. Við eru ein ríkasta þjóð í heimi – við ættum ekki alltaf að hugsa bara um leiðir til þess að geta orðið ríkari.
Annars hef ég verið á flakki inn og út úr ESB síðustu daga. Ísland, Osló, Åmål, Osló. Það var frekar jafnt þangað til að ég fékk mjög gott hreindýrawrap á The Hunter á Gardermoen, hvað allir ferðalangar athugi – máltíð ferðarinnar, ótrúlega gott. Stadshotellet í Åmål var betra en Xpress Comfort í Osló og bæði voru miklu betri en Aurora við flugvöllinn í KEF – sem var líka sjúúúúúúúklega dýrt og ekki bara út af sólmyrkvanum (en líka hans vegna). Íslendingar eru og verða heimsmeistarar í peningaplokki – að gefa manni lítið fyrir peningana (verst er samt flugrútan hans Bjarna Ben – það er ekkert jafn ósæmilegt sjálfstæðri þjóð og að hafa ekki á 80 árum getað komið okkur upp sæmilegri flugrútu, sem kostar ekki handlegg og fótlegg og sem gengur á föstum tímum og sem er ekki einsog sardínudós af því sætin eru svo nálægt hvert öðru, þetta er ógeð).
Það var köntrí í Åmål. Rokktónlist og dub í Osló. Ibsen í Osló og Monica Fagerholm í Åmål. Það er dýrara í Osló – en manni finnst maður líka fá eitthvað fyrir peninginn. Bókabúðirnar í Osló – a.m.k. Norli og Norlis Antikvariat á Universitetsgatan – eru einsog að vera í einhverjum draumi. Það er ALLT til í Norli. Líka sænsku og dönsku bækurnar og risahillur af nýjum frönskum, þýskum, ítölskum – uppstillingar á Medici verðlaunahöfum og listi Booker tilnefndra uppi á vegg og ALLT til. Norskar bækur eru til langt aftur í tímann – ekki bara ein og ein úr síðasta jólabókaflóði, krimmarnir og það litla sem endaði í kilju.
Ég fór á Ibsensafnið. Hann var með risastórt málverk af August Strindberg á skrifstofunni sinni. Sem væri ekki í frásögur færandi nema vegna þess að hann fyrirleit Strindberg. Hann sagði að sér liði ágætlega með þennan „geðsjúkling“ horfandi yfir öxlina á sér.
Annars eru norðmenn áberandi ríkir. Það talsverð svona post-world tilfinning sem fylgir því að ganga (ég skokkaði) eftir Akers bryggju og út á Tjuvholmen. Þannig leið mér fyrir 20 árum þegar ég kom fyrst á Söder í Stokkhólmi (í dag finnst mér söder sjónarmun meira normal) – einsog allir væru dálítið lífrænni en annað fólk, dálítið ríkari, dálítið mýkri, í dálítið nýrri fötum, hollustulegri og hedónískari í senn. Allt svo fullkomið. Það er óþægilegt að ganga síðan í flasið á betlara augnabliki síðar en það er ekki bara misskiptingin sem er óþægileg við svona lagað – það er eitthvað beinlínis veruleikafirrt, eitthvað rangt, alveg jafnt þótt þetta væri í sósíalískri útópíu og það væru engir betlarar og engir ofsaríkir. Ég skrifaði um þetta í dagbókina í gær, margar síður, en komst samt ekki að neinni niðurstöðu – nema að það væri ósanngjarnt af mér að ætlast til þess að það væru óhreinindi, óþægindi, þjáning jafnvel, í heiminum, en mér þætti ég alltaf við það að kæfast þegar það vantaði skítinn og erfiðið og sársaukann. Einsog sjálf hamingjan yrði alltíeinu marklaus. Verðlaus. Ófrjó.
Svona er þetta ekki í Evrópusambandinu.
Djók.
ps. Ég keypti norskan Ulysses í tveimur bindum, útgáfu frá 1993; Finnegans likvaka, sænska þýðingu sem er ný (í Noregi, af því þeir eru fáránlega góðir í öllu), smásagnasöfn eftir Thomas Espedal og Gunnhild Øyehaug og Dei døde eftir Joyce í þýðingu Jons Fosse.
*Þetta er ekki vísun í Jón Kalman, sem er þó vinsæll hér í bókabúðum einsog Hallgrímur og Auður Ava og Stínu Eiríks sá ég líka á góðum stað – Himmel og helvete er norsk kvikmynd frá 1969 um tvo unglinga sem prófa að kaupa hass af skósvertumáluðum norðmanni (sem á að vera pakistani) og sirka þremur vikum seinna er hann farinn að lemja hana svo hún selji sig fyrir meira dópi. Mig minnir að þau hendi sér bæði út um glugga í viku fjögur. Þetta er almennt álitinn ein versta kvikmynd sem Norðmenn hafa gert – og var höfð til sönnunar, af norskri vinkonu minni upp úr aldamótum, þess að norðmenn væru með öllu óhæfir til kvikmyndagerðar og gott ef ekki lista almennt, með hugsanlegri undantekningu fyrir Hamsun.
Það er svo undarlegt að þegar ég skulda ríkinu peninga greiði ég vexti þegar ég svo skila mínu, en þegar ríkið dregur það dögum saman að borga mér laun þá fylgja því engir vextir.
Í annað skiptið í ár er sem sagt eitthvað rugl á bókhaldskerfinu og því hefur enginn fengið greidd listamannalaun í þessu landi (það best ég veit). „Verður vonandi komið í lag fyrir helgi“. Og hefðum þó öll eðlilega átt að fá greitt fyrir síðustu helgi. Ég lifi einsog aðrir í mínum geira frá einum launatékka til þess næsta en er þó ekki jafn illa staddur og einhvern tíma í lífinu að það sé líka allt annað í botni – fyrir kannski 15 árum hefði ég verið farinn að slá einhvern um lán fyrir mat. En ég er augljóslega ekki búinn að borga af lánunum – nú eða borga skattinn.
Annars er haft fyrir satt að þar sem saman komi fleiri en einn andans maður – einsog t.d. hér á þessu kúltíveraða bloggi – sé fljótt farið að tala um peninga. En þar sem aurasálirnar komi saman – að loknum gróða, í góðu grilli – sé farið að tala um bækur. Það er samt ábyggilega bara Jordan Peterson.
Ég átti 24 ára útgáfuafmæli í vikunni. Annað hvort 1. eða 2. ágúst 2002 komu Heimsendapestir út hjá Nýhil. Verandi 48 ára er þetta þá hálf ævin sem er undir. Hvort henni var vel varið verður einhver annar að dæma um. Á næsta ári er þetta sem sagt aldarfjórðungur og varla nema í allra besta falli annar slíkur eftir – og væntanlega (ef litið er til tölfræðinnar) ekki nema 1/3 bókanna. Upp úr þrítugu hélt ég því fram að nær allir rithöfundar skrifuðu sínar bestu bækur á bilinu 35-55. Ég held að helstu undantekningarnar séu höfundar sem annað hvort byrja seint eða hætta snemma – en þetta er vel að merka mjög ábyrgðarlaust gisk allt saman og byggðist sennilega á sínum tíma á einhverri tilfinningu fyrir því að ég væri enn að bíða eftir sjálfum mér, og jafnvel að sýna mér þolinmæði, hvetja mig áfram.
Mig langar að gefa út ljóðasafn á næsta ári. Heildarsafn sem sagt. Er það ekki ágæt leið til þess að fagna 25 árum in business? Það er auðvitað engin eftirspurn eftir slíku frekar en öðrum ljóðabókum – og þetta er mjög „sundurlaust“ safn, svona fagurfræðilega, mikið af mjög skrítnu framúrstefnudóti í bland við alls óskylda rómantík og pólitískar yfirlýsingar, tækifærisljóð og einkabrandara. Og kannski er engin ástæða nema í besta falli sagnfræðileg að hafa þetta collected frekar en selected – tilraunaljóð eru eðli málsins samkvæmt oft misheppnaðar tilraunir og æskuljóð eru æskuljóð og þessi þroski sem kemur með árunum er nú ekki beinlínis alltaf þokkafullur. Ú á fasismann – á það heima þarna? Sumt af því er bara mjög léleg grafísk hönnun, frekar en myndljóð, svona eftirá að hyggja. Handsprengja í morgunsárið eða önnur samstarfsverkefni? Ástarljóð og afmæliskvæði? Flarf á ensku? Þýðingavélafikt frá upphafi aldarinnar? Hljóðaljóð – collage einsog Úr órum Tobba sem er eiginlega vonlaust á prenti? Ég óttast bara að færi ég að skera niður myndi ég á endanum komast að þeirri niðurstöðu að þetta sé allt jafn ómerkilegt. Að í stað þess að segja alltaf færri og færri orð, færi ég að fjarlægja fleiri og fleiri orð – væta í púðrinu – og til hvers væri maður þá að þessu (nú er ég alveg korter í að segja ykkur bara að eiga þennan helvítis tjakk).
Annars er einhver luðra í mér. Það stendur vonandi til bóta.
Það er mánuður í þjóðaratkvæðagreiðslu um Evrópusambandsumsókn – ég ætlaði að segja að umræðan sé gersamlega farin af hjörunum en í raun var hún af hjörunum alveg frá fyrsta orði. Ég hef það ekki á tilfinningunni að einn einasti málsmetandi maður á þessu landi hafi íhugað afstöðu sína í svo mikið sem sekúndubrot – þess sér a.m.k. ekki stað í langlokunum sem skrifaðar eru á fb að því er virðist í því eina augnamiði að grafa sína eigin hæla lengra niður í jarðveginn, einsog þetta sé reipitog, og kannski líka sannfæra sjálfan sig enn frekar um að sú afstaða sem maður hefur haft frá fyrstu stundu sé sú eina rétta og allir aðrir séu þjóðníðingar og aumingjar sem „sagan muni muna“. Sumir orða það pent – aðrir ekki – en í grunninn er þetta hreyfingin. Tvær skotgrafir og barátta við hreina illsku á báða bóga. Það er eitthvað mikið að okkur (og ekki bara á Íslandi – þetta er svona alls staðar).
Smá próf: Ef maður getur ekki einu sinni velt fyrir sér afstöðu þeirra sem maður er ósammála án þess að hrista hausinn og finna hvernig fingurna fer að klæja að skrifa eina langloku til viðbótar, þá er maður kannski ekki með afstöðu heldur bara árátturöskun.
Sjálfum finnst mér liggja beint við að aðild – og þetta er ekki atkvæðagreiðsla um aðild, hvað sem óheiðarlegir um það gelta – hafi í för með sér ýmislegt jákvætt og annað neikvætt. Það myndi sléttast úr ýmsum agnúum „íslenska kerfisins“ – t.d. er líklegt að fiskverðssirkusinn myndi líða undir lok – og við fengjum einhverja nýja frá „evrópska kerfinu“.
Ég held mér þyki annars skrítnust sú afstaða að gera Evrópusambandið að samheiti fyrir kapítalismann – ekki vegna þess að þar ríki ekki kapitalísk lögmál heldur vegna þess að það stillir valkostunum upp einsog það ríki ekki kapitalísk lögmál á Íslandi. Það er eitthvað trúarlegt við það – einsog að benda á syndina í næstu sveit til marks um að ekkert sé syndgað í þessari. Sama gildir um áhersluna á hörð landamæri sambandsins – þau eru vissulega ekki fagnaðarefni, en það er ekki einsog við séum eitthvað skárri.
***
Annars gengur lífið sinn vanagang á Ísafirði. Ég er að nálgast endann á Liken vi begravde þýðingunni. Á morgun kemur Per vinur minn í heimsókn með fjölskyldunni sinni. Við ætlum að renna saman út að Látrabjargi á fimmtudag. Í gær lék Öddi (og Rúna) í Blómagarðinum – sem heitir Austurvöllur, sennilega er þetta Blómagarðsnafn bara eitthvað sem ég tók upp á barnsaldri, veit alls ekki hvort aðrir kalli hann Blómagarðinn, kannski, kannski ekki – og í kvöld ætla ég að fá mér bjór með gömlum vini, Grími Hákonarsyni (það vita það ekki margir en Grímur er stofnmeðlimur í Nýhil).
Aram ákvað svo að henda í impromptu djasskvartett til þess að spila á Tjöruhúsinu milli hádegis- og kvöldverðar næsta sunnudag. Hann trommar sjálfur og Guðrún vinkona hans leikur á píanó, sjálfur Tumi Torfason („tengdasonur tjöruhússins“) ætlar að leika á trompet og ég verð á kontrabassa. Það verður alveg að viðurkennast að þetta er mjög bratt fyrir mig – sjö lög og miserfið en það erfiðasta (Four, Miles Davis) er gersamlega að gera út af við mig. Það er of flókið og ringlandi í byggingu til þess að ég treysti mér til að spinna göngubassann svo ég lærði bara línurnar – en gangurinn er líka helvíti langur og ef ég fer af sporinu er alls ekkert víst að ég finni það aftur.
Fjölskyldan að koma sér fyrir í biðröðinni í besta bíóið.
Ég skeyti engu um spoilera svo ef þið hafið ekki séð myndina skulið þið loka þessari síðu og koma aftur síðar.
***
Það var þétt setið á Ódysseifi í Ísafjarðarbíói í gærkvöldi. Flestir voru ánægðir – en a.m.k. einn mjög óánægður – og sennilega voru allir á því að myndin væri aðeins of löng (ég er sjálfur fremur þolinmóður bíógestur – og lesandi). En einsog Mark Kermode nefnir í ágætis umfjöllun sinni um myndina þá er ekki alveg hlaupið að því heldur að segja hverju ætti að sleppa – það er ansi mörgu sleppt nú þegar, öllu um Eólus og vindana, öllu um Násíku, Arete, Alkinóus og Fæeka og margar sögurnar gríðarlega styttar og einfaldaðar. Við aðdáendur Hómers viljum fá okkar sírenur, okkar kýklópa og lestrygóna – og punkturinn með ævintýrinu er að hremmingar Ódysseifs á heimleiðinni eru ógurlegar og linnulausar. Það má ekki taka of stuttan tíma.
***
Orginallinn er fimm hundruð blaðsíðna hetjukvæði sem skrifað var niður eftir munnlegri geymd (ég veit ekki hvort hægt er að tala um að til sé „orginall“ af munnlegu geymdinni – verkið sem liggur að baki er frekar standardíserað síðustu tvö þúsund árin og það er verkið sem við tölum um þegar við, nútímamenn, tölum um Ódysseifskviðu – allt hitt eru hálfgerð „munnmæli og kjaftasögur“, bæði í bókstaflegri og yfirfærðri merkingu). Og þótt það séu nærri 1700 ár frá því talið er að hún hafi verið samin og fram að því nýlegasta heila handriti sem við eigum þá er alls ekki loku fyrir það skotið að hún hafi verið skrifuð niður alveg frá byrjun (og alveg áreiðanlega skrifuð niður eftir munnmælunum – hverra handbragð sést vel í stílnum – fljótlega eftir að hún var samin). Mér leiðast pómó-æfingar um að úr því þetta sé nú munnmælakvæði hafi það þar með engan raunverulegan kjarna eða sögu og því sé ekki hægt að víkja af leið eða vera ótrúr orginalnum – bæði vegna þess að það er talið að þótt orðalagið hafi kannski breyst eitthvað í flutningi sagnamanna þá hafi sagan haldið sér (og orðalagið jafnvel breyst furðu lítið) og þótt svo væri ekki þá erum við nútímamenn fyrst og fremst að fást við tiltekna útgáfu af þessari sögu, það eru ekki til neinar sögulegar útgáfur af Ódysseifskviðu sem eru öðruvísi svo neinu nemi nema orðalagi í stökum ræðum og þvíumlíku. Hvernig það kanóníseraða meistaverk verður til og hver Hómer var eða hvort hann var til er svo bara allt önnur saga. Ódysseifskviða verður ekki að neinni sírímixaðri sagnaþoku fyrir það.
En altso. Fimm hundruð blaðsíðna epískt hetjukvæði – sem er þess utan episódískt og hefur verið flutt þátt fyrir þátt, meira einsog sjónvarpsþættir í línulegri dagskrá, öll mánudagskvöld klukkan átta, til dæmis – getur ekki orðið 90 mínútna bíómynd.
***
Fyrir utan ýmsar misskiljanlegar breytingar – einsog að láta Ódysseif og menn hans binda á sig hálm til þess að kýklópinn Pólyfemus haldi þá kindur, frekar en að þeir bindi sig bara undir kindurnar (sem eru þá stærri) einsog í sögunni, og ýmislegt annað þannig – þá er myndin eðlilega túlkun nýs höfundar á upprunalegu sögunni og ætlað að segja okkur eitthvað annað en sú saga gerði. Um nauðsyn þess að túlka hana upp á nýtt – og hversu áhugavert það væri að reyna að miðla okkur raunverulega þessari gömlu heimssýn – væri ég alveg til í að debatera en það kannski bíður betri tíma; ég er heldur ekkert mótfallinn þessari leið.
Fyrst og fremst er fólkið í þessari sögu breyskt og við eigum að finna til með þeim langflestum – undantekningin er sennilega bara biðlarnir og sérstaklega Antinóus, sem er alger fábjáni (sem hann er líka í Hómer þótt Nolan hafi fundið upp á þessu með að hann hafi líka skorast undan herþjónustu og sent Sinon – sem er ekki frá Hómer heldur Virgli – í sinn stað). Ódysseifur er ekki bara ráðagóður en hrokafullur maður fastur í þeim örlögum sem guðirnir hafa skapað honum, einsog hjá Hómer, heldur fyrst og fremst stríðshrjáður og þótt hann sé kappi mikill er hann líka með gríðarlegt samviskubit yfir stríðinu öllu.
Þá talar hann líka um að ef vilji guðanna sé honum að móti skapi – t.d. að vilji þeirra sé að hann komist einn heim en menn hans deyi – þá ætli hann að ögra þeim vilja. Í Ódysseifs- og Ilíonskviðum er vilji guðanna ekkert sem maður ögrar – maður vinnur vissulega út frá aðstæðum sínum, en vilji guðanna er vilji guðanna og maður leikur sér ekki að því að vera með stæla við þá – án þess að greiða það dýru verði. Þessi afstaða tekur eiginlega guðina meira úr sambandi en sú ákvörðun að láta þá ekki sjást.
***
Í stað þess að vera mannýg norn – sem bókstaflega nauðgar Ódysseifi í skiptum fyrir frelsi manna hans – er Kirka líka stríðshrjáð. Hún breytir mönnum Ódysseifs í svín því hún óttast þá og sér þá (og kannski alla – útlenda? – karlmenn sem stjórnlaus svín). Og í raun þarf ekki annað en að Ódysseifur biðji hana fallega um að sleppa þeim til þess að hún láti af því verða – á lykilaugnabliki í þessari senu var reyndar gert hlé í bíóinu svo botninn datt dálítið úr henni. Margir – t.d. áðurnefndur Mark Kermode – telja þetta besta hluta myndarinnar.
Gyðjan Kalypsó sem heldur Ódysseif fyrir kynlífsleikfang í sjö ár er líka bara fremur vinaleg týpa hjá Nolan. Hún hefur verið að hjúkra Ódysseifi og þau hafa bæði notið af eiturlyfjanotkun hans – hann étur lótusblómin, gleymir fjölskyldunni, Kalypsó huggar hann og hann læknar einmanakennd hennar. Hjá H´omer gerist lótusblómaátið allt á annarri eyju og það eru menn hans sem neyta þeirra og gleyma að þeir vilji fara heim. Hjá Nolan notar Ódysseifur lótusblóm til þess lyfja sig frá stríðssamviskubitinu. Kalypsó Hómers er ekki heldur mannleg kona heldur gyðja sem heldur Ódysseifi föngnum þar til guðirnir ákveða loks að nú verði hún að sleppa honum.
Kynlífið er reyndar eiginlega alveg horfið í myndinni (gott ef Ódysseifur kelar ekki eitthvað við konu sína alveg ´i byrjun) en það er talsvert sorðið hjá Hómer. Til dæmis eru biðlarnir síríðandi (og sínauðgandi) ambáttum Penelópu og Ódysseifs í Íþöku. Svo eru auðvitað nauðganir Kirku og Kalypsó á Ódysseifi (sem Hómer kallar ekki nauðganir en eru það auðvitað í augum nútímamanna).
Að sleppa Násíku – sem er eiginlega eina konan sem bara „lokkar“ Ódysseif, en sem hann sefur aldrei hjá – er líka áhugavert val. Alveg burtséð frá öllu öðru er hún líka ein áhugaverðasta kvenpersóna kvæðisins.
Lokaspretturinn hjá Hómer er þegar Penelópa reynir Ódysseif með því að fara fram á að hjónarúm þeirra verði flutt – en það er ekki hægt að flytja það, enda smíðaði Ódysseifur það úr miklu tré sem er burðarstólpi sjálfs hússins, hjónasængin er beinlínis endapunktur bókarinnar. Og við vitum öll hvað „hjónasængin“ á að fyrirstilla. Myndinni lýkur á að Penelópa og Ódysseifur ákveða að setjast í helgan stein og flytja til Benidorm.
***
Það er heilmikið ofbeldi í myndinni, einsog gefur að skilja, en það er samt búið að kötta út megnið af því ofbeldi sem gæti látið aðalsöguhetjurnar virka minna sympatískar. Til dæmis er ambáttunum ekki slátrað – í kvæðinu segir Ódysseifur Telemakkosi (sem er orðinn alvöru karl) að taka þær (af því þær hafi legið með biðlunum) út í húsasund og stinga þær á hol. Hann fer með þær út og finnst sverðdauði of góður fyrir svona mellur og hengir þær í staðinn.
***
Guðirnir eru alltaf mjög nálægir í kvæðinu – og þeir eru raunverulegir, eiga í samskiptum við menn, eru sjálfir breyskir vandræðagripir, eignast stundum börn með mönnum sem verða þá sérstakar hetjur. Hjá Nolan sér Ódysseifur Aþenu af og til – en hugsanlega eru það ofsjónir og ásjóna hennar er mögulega ásjóna ungrar konu sem hann sá hálshöggna í Tróju. Aðrir guðir sjást ekki eða eru gerðir „mannlegir“ – einsog Kalypsó og Kirka.
***
Nolan dvelur líka aðeins við sögur sem vísað er til hjá Hómer en ekki farið mikið út í – sögur sem hlustendur þess tíma hafa einfaldlega þekkt, svo sem einsog úr stríðinu, af Trójuhestinum, og af örlögum Agamemnons þegar hann kom heim (sem þeir sem sáu Óreisteiu þekkja ágætlega).
***
Nolan fer ekki sérlega fínt í boðskapinn sem hann vill að við lesum úr sögunni. Stríð er helvíti sem lýkur seint; hroki og valdabarátta og ofbeldi eru öflin sem steypa okkur í glötun – en sögulokin varpa þó dálítilli rýrð á þennan boðskap. Ódysseifur, sem skammast sín fyrir að hafa slátrað Trójubúum, slátrar biðlunum vandræðalítið og uppsker af því raunar ekkert nema hamingju. Án fjöldamorðsins hefði hann aldrei getað öðlast ró – svo í staðinn fyrir að ofbeldi geti af sér meira ofbeldi getur þetta ofbeldi af sér lausn og frið. Sem er einfaldlega í hróplegri andstöðu við augljósan boðskap myndarinnar fram til þessa. Það má kannski verja þetta með því að svona endi Hómerskvæðið en Nolan breytir mjög mörgu öðru til þess einmitt að koma að sinni ptsd-túlkun og því sem maður telur boðskap um að strjúka kviðinn og elska friðinn – og þar er kannski helst að nefna það hvernig ógnin af sjóræningjunum, sem er ítrekuð reglulega í gegnum bókina sem helstu rökin fyrir því að Penelópa verði að taka sér mann fljótlega, reynist vera ómurinn af ráni og rupli sjálfra Grikkja, þeir eru sjálfir sjóræningjarnir sem þeir hafa óttast. Penelópa og Ódysseifur fara hins vegar til hafs til þess að minnast hinna látnu og lifa í friði.
Þá má halda því til haga líka að versta illmenni myndarinnar, Antinóus, er sá sem sveikst um að fara í stríðið – Ódysseif Nolans langar ekki að fara í það (og trúir því ekki að það snúist um Helenu, telur það snúast um siglingaleiðir og kaupsýslu) en hann er þjáð hetja fyrir að fara.
***
Kvikmyndin er rosalega flott. Útlit og kvikmyndataka og búningar og leikur – allt meira og minna framúrskarandi. Trójuhrossið er æði. Handritið höktir stundum og samtöl hefðu mátt við dálítilli fyrningu – ég fékk alltaf pínulítinn aulahroll þegar Telemakkos fór að tala um „mom“ og „dad“ (einhver hafði logið því að mér að Emily Wilson þýðingin væri notuð þar sem hægt væri – það er af og frá). Aukaleikararnir eru bestir – Kirka sérstaklega og Pólýfemus, sem er mannétandi skrímsli sem manni tókst einhvern veginn að fá furðu mikla samúð með, bara út á örfá svipbrigði, Antinóus, Evmeus. Já og Argos!
***
Sagan er auðvitað löguð til – og stundum þjónar það tilgangi og stundum ekki – en það er bara þannig sem svona er gert. Mér skilst líka að einhverjir afkimar internetsins hafi logað vegna þess að b´úningarnir séu „ekki réttir“ og skipin bara einhver víkingaskip og þar fram eftir götunum, jafnvel að fólkið væri ekki sjálft í réttum litum (fáir kvörtuðu samt yfir því að það væru allir enskumælandi) – svona truflar mig lítið (miðað við t.d. að það vanti Fæeka og Eólus). Einhverjum fannst heldur mikill stúdíóbragur á sumum tökunum en eftir því sem ég kemst næst forðast Nolan stúdíótökur einsog hann getur – en hugsanlega er minna púðri eytt í að láta þá sem er raunverulega raunverulegt virðast raunverulegt, en það sem er ekki raunverulega raunverulegt virðast raunverulegt.
***
Griotinn – afríska sagnaskáldið – í byrjuninni er líka skrítið touch. Og kannski má segja það líka um búningana og víkingaskipið og allt hitt, að ef maður ber kennsl á eitthvað sem tilheyrandi einhverri annarri menningu – ef maður er lærður í þessum fræðum og þekkir skipið strax sem víkingaskip (sem ég geri ekki) þá truflar það mann. Nolan vildi víst tengja þessa sagnamennsku rappi samtímans – sem er dálítið ódýrt og leiðin, að fara í afrískt sagnaskáld er líka ódýr, og ég hreinlega upplifði hann sem rangan mann á röngum stað. Auk þess má taka undir með Söruh Ruhl sem sagði í viðtali við Hómersþ´ýðandann Emily Wilson að þarna hefði verið frábært tilefni til þess að fá smá brot úr Hómer (t.d. úr Ilionskviðu).
***
Tónlistin var að mörgu leyti ágæt – en hljóðblöndunin er dálítið yfirgengileg. Kannski nýtur hún sín betur í tæknilegra bíói – en mér finnst tónskáldin megi alveg fara að slaka svolítið á í kvikmyndatónlist, hún sé ekki alltaf að segja manni hvaða tilfinningar maður eigi að hafa. Og jafnvel bara bókstaflega „skekja mann“ – með bókstaflegum hljóðbylgjum – frekar en að vekja hughrif. Hins vegar var hún „sem slík“ oft áhugaverð – og hefði áreiðanlega bara notið sín betur án myndarinnar, sem er sjálf alveg að segja manni nóg.
***
Það sem James Joyce gerir vel í sinni „aðlögun“ á sögunni er að halda Ódysseifi/Bloom sem komplex persónu frekar en bara þj´áðri. Bloom og Ódysseifur breyta stundum rangt og njóta þess og fá stundum samviskubit yfir því og velta hreinlega vöngum yfir gjörðum sínum og örlögum, og verða fyrir vikið ofsalega mannlegir, hetjur og skíthælar og venjulegir í senn – Ódysseifur Nolans er meira komplexaður en komplex, hann er meiri tilfinningaleg einstefna og þar með líka „skýrari sögupersóna“ (sem er eiginlega að verða hálfgerð pest í sagnamennsku samtímans – það eru allir búnir að lesa of margar ritlistarbækur sem hafa sömu sýnina á „reglur“ frásagnarlistarinnar, hlutir eiga að vera skýrir og lúta sýnilegri og lógískri byggingu, frekar en að vera gruggugir og mótsagnakenndir og þannig sprúðlandi af dýnamík).
***
The Odyssey er sem sagt langt í frá gallalaus mynd en hún hefur engu að síðar sínar sterku hliðar – það er til dæmis ágætt að halda því til haga að stríð er langlíft helvíti á tímum sem eru ekki bara stríðstímar heldur tímar þar sem pasifismi er bókstaflega litinn hornauga. En það er sennilega annað rifrildi (og auk þess er myndin, einsog ég nefndi, eiginlega tvísaga um það allt).
Sterkasta vígi situationismans er þessa dagana á Ísafirði.
Leifsstöð. Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Þið megið kalla þetta hvað sem þið viljið – t.d. KEF – en ég segi Leifsstöð. Ég man hvað mér fannst spennandi að koma hingað þegar ég var lítill. Í fyrsta skipti sem ég kom hingað án foreldra minna mætti ég alltof snemma – fluginu var svo seinkað um fleiri klukkustundir svo ég endaði á að hanga hér með vinum mínum í rúmlega vinnudag. Og naut hverrar mínútu. Samt var ég hvorki með tölvu né síma og ekki einu sinni bók og hafði ekki aldur til að drekka bjór. Svona var maður nú nægjusamur.
Ég ætlaði að borða morgunmat á Jómfrúnni en missti geðheilsuna við að reyna að eiga við QR-kóða afgreiðsluna – og það þýddi ekkert að veifa starfsmanni, sem var bara upptekinn við að spjalla við annan starfsmann. Fór á Elda. Pantaði mér vitlausan morgunmat (continental en ætlaði að fá „Elda Breakfast“ – kvartaði meira að segja en þetta reyndist 100% mér að kenna, ég kann bara ekki að lesa og ætti auðvitað ekki að fá að panta morgunmat fyrren ég er búinn að fá kaffi).
Ég hef tekið eftir því að það er aftur að verða algengara að maður fái eða geti fengið afgreiðslu á íslensku. Starfsfólkið virðist samt af málrómnum meira og minna af erlendu bergi brotið en það er bara búið að læra málið – eða nóg til að díla við kúnna og matseðla.
Í gær hitti ég ungverskan vin minn, ljóðskáldið Peter Zavada, á Kaffi Vest. Hann er ekki kominn til að læra íslensku heldur bara dandalast og ljóða svolítið. Við rákumst líka á Sjón og son hans, Flóka. Annað gerði ég ekki í Reykjavík – jú, ég keypti teketil! – en svo keyrði ég beint til Keflavíkur, svaf þar í nótt.
Það var tónleika og bíóvika hjá mér. Horfði á Bird – Charlie Parker mynd Clints Eastwood – og Almost Famous með Aram. Við fórum svo saman á bæði tríó Sölva Kolbeins (hinir eru Magnús Trygvason Eliassen og Hilmar Jensson) í Edinborgarhúsinu og Purrk Pillnikk á Vagninum á Flateyri. Bæði mikið fyrirtak og sennilega væri þessi röð viðeigandi fyrir mann sem ætlaði að trylla sér út í nóttina – ýlfra á tunglið – en fyrir tæplega fimmtugan karl hefði farið betur á að byrja á brjáluðu pönki og enda svo í framúrstefnudjössuðu hljóðbaði fyrir háttinn. Þá held ég maður hefði sofið vel. Ég náði að taka í höndina á Sölva, Braga Ólafs og Sigtryggi.
Síðasta lag Purrksins var Vond orð og þá bað Einar alla um að leggja vond orð í púkkið. Aram var mjög hneykslaður á öllum vondu orðunum sem fólk valdi (sérstaklega finnst honum áhrifavaldur flott orð – ég er sammála því). En þegar ég kvaddi Braga sagði ég „sjáumst í stríðinu“ og ég sá strax fyrir mér að þetta hefði getað farið í hauginn, getað verið eitt af vondu orðunum (sum orðin voru setningar). Eiginlega keyrði ég hálfhnípinn úr bænum vegna þessa. Hræðilegt að kveðja (kvelja?) kollega sinn með vondum orðum.
Ég er með of margar bækur í gangi. Er að treina mér seinni hluta fimmta kafla Portrait of the artist (sem ég hef auðvitað marglesið). Hálfnaður með ævisögu Noru Barnacle. Kominn þriðjung inn í Illionskviðu þýðingu Emily Wilson (kannski er það þess vegna sem ég sagði þetta með stríðið við Braga?). Og er að „skoða“ frekar en beinlínis lesa bókina La Machine eftir George Perec. Þetta er svolítið skrítin bók, einsog má ímynda sér – maður þarf ekki annað en að sjá mynd af Perec til að fatta að hann skrifar skrítnar bækur. Bókin kom fyrst út sem útvarpsleikrit á þýsku og ef ég er ekki að misskilja frönsku útgáfuna mína þá á þýski þýðandinn og góðvinur Perecs – Eugen Helmlé – heilmikið í verkinu og Perec segir sjálfur í bréfi að nú hafi honum tekist að skrifa heilt verk á þýsku, hann sem kunni ekki stakt orð í málinu – ef ég skil þetta rétt þá sem sagt kom hann fram með ákveðnar leiðbeiningar og Helmlé framfylgdi þeim. Hins vegar er verkið líka víða skráð þannig að þetta sé franskt verk sem Helmlé hafi einfaldlega þýtt. Á frönsku þýðingunni – sem þær gerðu Valentin Decoppet og Camille Bloffet – er Helmlé skráður meðhöfundur.
Blasir við, skrítnin.
Allavega. Bókin – sem var fyrst útvarpsleikrit, 1968 – er skrifuð frá sjónarhóli tölvuforrits sem er að fara í gegnum Wandrers Nachtlied eftir Goethe. Telja orð, atkvæði, greina rím, þemu, merkingu og svo framvegis. Þetta verður bilaðra og bilaðra eftir því sem á líður – tölvan þarf stöðugt að leiðrétta sig (über? spyr hún í textavenslunum og fer að tengja við über alles t.d. en þarf þá að byrja upp á nýtt, afvegaleidd).
Bókina gaf Nadja mér í afmælisgjöf. Hún er bæði erfið og auðveld aflestrar. Franskan mín er auðvitað ekki frábær – og ég myndi sennilega misskilja/ekki-skilja jafn mikið á þýsku – og framúrstefnuformið og endurtekningarsamt forritunarmálið gera þetta bæði auðveldara og erfiðara.
Jæja. Þarf að fara til Svíþjóðar. Stokkhólmur í nótt. Á morgun tek ég svo lestina til Umeå og rútuna til Skellefteå. Hinn tek ég aðra rútu alla leið til Jäckvik norður í rassgati. Þar bíður mín bókmenntahátíð. Í bænum búa 32 – mér sýnist á dagskránni að það verði fleiri höfundar en íbúar.
Ég er sennilega mjög trúr þýðandi. Ekki að ég hafi lúslesið og borið saman margar þýðingar. En eðlisávísunin býður mér að vera frekar trúr frumtextanum en því sem ég skil sem málfarslegar klisjur markmálsins. Ef ég get þýtt orðasamband þannig að það skiljist – og það skiljist að það sé orðasamband – þá held ég því frekar en að finna annað íslenskt sem nær því næstum því. Undantekningin er kannski ef orðasambandið er eitthvað fáránlega algengt – eitthvað sem er nánast „ósýnilegt“ í texta. Einsog „sigla í kjölfarið“ eða eitthvað álíka.
Ég geri líka allt sem í mínu valdi stendur til þess að stytta ekki langar setningar. Eða rétta af kaos. Kaos er frábært – setningar sem krefjast þess að maður sé vakandi á meðan maður les þær eru frábærar. En gallinn er reyndar sá að gagnvart prófarkalesurum og ritstjórum leyfist manni miklu meira kaos – fjölskrúðugra lífríki – í eigin texta en í þýðingu. Það er miklu ríkari krafa um að þýddur texti sé á „normalíseraðri íslensku“. Og það er erfiðara að standa á „sínu“ þegar maður er að þýða – þegar maður er í a.m.k. einum skilningi þjónn textans frekar en meistari.
Mér finnst líka alltílagi og oftar kostur en löstur að frummálið sjáist í gegn. Maður er ekki bara að flytja með sér sögu í þýðingu heldur einnig tungumál – og öll tungumál eru aðferðir til þess að hugsa í sjálfum sér.
En svo get ég líka alltíeinu séð mér ástæðu til þess að henda inn einhverju smáræði. Það stendur kannski „lengi“ en ég skrifa „í háa herrans tíð“ af því senan er að gerast eftir messu og það er margt í þeim dúr í textanum – og kannski eitthvað sem ég hef þurft að skera út. Svo þetta er ekki alveg einhlítt heldur.
Svo er grófþýðingin líka tækifæri til þess að leyfa sér. Að skapa og prófa. Það er auðveldara að draga úr því í ritstjórnarferlinu en að lenda í nokkurs konar leiðslu aftur. En maður á að vera djarfur og fastur fyrir.
Ég nota gervigreindina heilmikið til að slá upp orðum. Það er af nokkrum ástæðum – í fyrsta lagi innihalda sænskar orðabækur aðallega orðin sem ég kann. Þegar ég rekst á orð sem ég kann ekki þarf ég að finna merkingu þeirra annars staðar (og reyndar eru þá sænsk-sænskar orðabækur á netinu ágætar – orðalisti akademíunnar). En svo nýtist hún ekki síst til þess að ýta við heilanum í sjálfum mér – að kveikja ljós í réttum klefa. Hún kemur sjaldnast með lausnina en hún hnitar nógu nálægt henni til þess að stytta mér leiðina.
Þar á eftir nota ég svo orðabækurnar tvær sem standa alltaf opnar á skrifborðinu mínu – Íslenska orðabók og Samheitaorðabókina. Mér hefur ekki gefist vel að nota öll þessi orðasöfn á netinu – ætli ég opni ekki islex oftast? En málið og m.is og það allt saman – mér finnst einsog ég sé alltaf að lenda á sitthvorri síðunni og kemst aldrei inn í að nota viðmótið. Auk þess kemst ég þá upp með að hafa færri glugga opna. Og orðabækur eru líka svo miklar fjársjóðskistur – maður er alltaf að rekast á eitthvað sem maður var ekki að leita að þegar maður rótar í þeim.
Á venjulegum degi á skrifstofunni er settöppið sem sagt: 1) Fartölva með 2-3 opna glugga (að jafnaði gervigreind, islex, google) 2) Borðtölva með tvískiptum skjá, handrit öðrum megin, pdf af bókinni hinumegin 3) Íslensk orðabók 4) Samheitaorðabók.
Þegar ég þýddi Ginsberg á sínum tíma – það var fyrsta þýðingin mín – var ég netlaus með fartölvuhlunk með biluðu batteríi og varð að vera í sambandi við rafmagn, ensk-enska orðabók og norska þýðingu á ljóðum hans til samanburðar og Howl Annotated. Og sennilega var þá mikilvægast að vera með djúpan öskubakka og eiga nóg af kaffi. Það var ekki verra líf en það var öðruvísi. Og ég var alltaf umkringdur fólki í stofunni þar sem ég sat – og þetta fólk var gjarnan orðið fullt um miðjan dag og farið að vera með læti.
