Fjallabaksleiðin

Frá öðrum janúar hef ég unnið frá sex á morgnana til sex síðdegis alla daga og nú er mig farið að langa í sumarfrí. Er ekki alveg að koma sumar? Eða allavega helgi? Verða ekki helgar í ár?

Ég er að fást við alls konar. Mest hluti sem ég fæ greitt fyrir. Illa greitt, það er eiginlega allt illa greitt í þessum bransa, en samt greitt. Fljótlega greitt, skulum við segja, því skáldskap fær maður víst líka greitt fyrir maður, fær bara ekki greitt fyrir hann fyrren eftir dúk og disk. Og verr – maður fær illa greitt fyrir margt í þessu lífi en fátt jafn illa og fyrir skáldskap. Og maður veit heldur ekkert hvað maður fær fyrren svona tveimur-þremur árum eftir að maður gefur út bókina, sem tekur kannski álíka tíma að skrifa. Mig vantar ekki pening 2029, mig vantar pening í febrúar. Og í mars og svo í apríl, maí, júní – og svo framvegis.

Ég var lækkaður í launum af listamannalaunasjóði frá og með síðustu mánaðamótum. Ég er búinn að væla undan þessu hérna áður en stundum þarf maður bara að ítreka harm sinn. Í ár fæ ég greidd laun í níu mánuði en ekki tólf en ég þarf eftir sem áður að borga af húsnæðis- og bílalánum í tólf mánuði og ég þarf að borða mat í tólf mánuði og það meikar ekkert sens að fara aftur í rækjuna fyrir þrjá mánuði, það ræður mann enginn í neina alvöru vinnu upp á að maður ætli að hætta aftur eftir þrjá mánuði. Skilaboðin sem maður fær – sem maður heyrir – þegar maður er lækkaður svona í launum eru líka ekki nú skalt þú vinna minna, ekki meira en 75% heldur þvert á móti nú skalt þú gjöra svo vel að vinna meira, viljirðu ekki vera á þessum sultartekjum um alla framtíð. Vinna meira og fá minna borgað og þakka fyrir hvern einasta eyri.

Ef ég ætla líka að skrifa skáldskap er s.s. eins gott ég sé mikið í vinnunni. Ykkur að segja átti ég nefnilega bara frekar erfitt með að ná endum saman í fyrra á fullum listamannalaunum. Holan stækkaði yfir árið og árið endaði líka á óvæntum lífeyrissjóðsreikningi sem ég hafði ekki efni á. Samanlagt reiknaðist mér til að ef ég ætlaði að komast út úr 2026 á fótunum þyrfti ég að fylla upp í fjögurra milljón króna holu. Tekjumissir vegna samdráttar á spenasviði – stálmunar – er helmingur af þessu, restin er skuldir sem hafa orðið til meðan ég var í meiri tekjum. Ég leyfði mér reyndar ýmislegt í fyrra – ferðin til Sviss var dýrust. Og kontrabassinn. Ég mætti einhverju af þessu með því að selja talsvert af dótinu mínu – ekki þó kontrabassann. Mér til varnar þá hélt ég að Náttúrulögmálin yrðu gefin út víðar – þau hafa bara verið seld til Svíþjóðar. Það eru heilmikil vonbrigði. (Ég var líka búinn að væla undan því). Ég hélt ég yrði ríkur.

En sem sagt. Ef maður vinnur á togara fær maður hlut. Skipstjórinn fær tvöfaldan hlut og háseti fær einn og svo voru til hálfdrættingar einu sinni sem fengu hálfan hlut. Það voru yfirleitt unglingar. Ég er ekki alveg kominn þangað, ég er þrírfjórðudrættingur.

Í dag er ég samt mest búinn að nota tímann til þess að stara ofan í tómið. En tómið lítur alltaf undan.

Þegar ég var í Nam. Altso, veturinn 2014-2015, þegar við fjölskyldan höfðumst við í Hoi An, las ég oft enska dagblaðið Viet Nam News, sem er ríkisfjölmiðill í þessu annars ágæta einræðisríki, þar sem kommúnistaflokkurinn ræður lögum og lofum. Það var alls konar í þessu blaði. Alþjóðafréttir, enski boltinn, greinar um menningarmál (heilsíða um Kraftwerk t.d.) og sjónvarpsdagskráin. Innanum var svo áróður, bæði um víetnamska sögu og víetnamskan samtíma. Megnið af þessu var auðvitað fegrun þótt blaðið væri kannski ekki mjög óforskammað – þetta var ekkert endilega verra en það sem Íslandsstofa gæti gefið út. Bara svona við erum frábær og lifum nú í vellystingum en höfum komist yfir mikla erfiðleika, enda erum við hetjur.

Ég man hins vegar eftir að hafa staldrað við frétt þar sem sagt var frá því að nokkrir einstaklingar hefðu verið dæmdir fyrir að pósta gagnrýni á yfirvöld á Facebook. Þetta voru nokkurra mánaða dómar, kannski jafnvel skilorðsbundnir, og það var sagt frá þeim bara einsog mennirnir hefðu verið handteknir fyrir þjófnað. Og ég skildi þetta ekki alveg í fyrstu. Af hverju var víetnamski kommúnistaflokkurinn að játa á sig að hafa sett fólk í fangelsi fyrir að gagnrýna yfirvöld? Ekki var það mjög fegrandi?

Svarið blasti svo auðvitað við eftir smá umhugsun: Vegna þess að víetnamski kommúnistaflokkurinn vildi að fólk vissi hverjar afleiðingarnar af andófi voru.

Vietnam News er ekki bara blað fyrir túrista. Það er líka ætlað þeim sem eru kallaðir „viet kieu“, ameríkönum og frökkum af víetnömskum ættum sem hafa flutt aftur „heim“ en kunna oft málið illa. Það fólk þarf að vita að maður má ekki bara pósta hverju sem er á Facebook (reyndar var Facebook „bannað“ – en það var mjög auðvelt að komast framhjá því og það virtust allir vera á Facebook – hið sama mátti ekki segja um heimasíðu BBC sem af einhverjum orsökum var rosalega mikið lokuð og ég komst aldrei inn á). Ég áttaði mig líka smám saman á því að það voru ekkert allir handteknir fyrir andóf – bara rétt nógu margir til þess að fólk væri meðvitað um að það gæti gerst.

Allavega. Fyrir þremur dögum skutu SS-sveitir Donalds Trump konu sem heitir Renée Good. Hún var að mótmæla brottvísunum, sat í bílnum sínum og blokkeraði götu. Upp að henni komu menn með alvæpni, hún fór í panik og reyndi að komast undan en var skotinn þrívegis í andlitið af manni sem síðan kallaði hana fokkins tík. Um klukkustundu síðar byrjuðu háttsettir bandarískir stjórnmálamenn að halda því fram að hún væri hryðjuverkamaður, hún hefði keyrt yfir einn SS-manninn, eða allavega gert heiðarlega tilraun til þess, á sama tíma og þeir lofsungu SS-manninn sem ættjarðarvin og hetju. Það var ekkert sérstakt samræmi í því sem þeir sögðu – en það var allt í þessum anda.

Síðan þá hefur fólk verið að þrátta um það á internetinu hvort konan hafi raunverulega ætlað að keyra á manninn, hvort hann hafi verið í hættu, hvort einhverjum öðrum hafi staðið hætta af henni, jafnvel allsherjarreglu og hvort bandarískir stjórnmálamenn í MAGA hreyfingunni ætlist til þess að við gleypum við hverju sem er – hvort við séum komin á eitthvað post-truth skeið í mannkynssögunni þar sem einungis það sem Flokkurinn segir getur verið satt. Ef að Flokkurinn segi t.d. að konan hafi verið froðufellandi hryðjuverkamaður sem nauðsyn hafi krafist að væri stoppuð – by any means necessary – þá sé það nýi sannleikurinn.

Mig grunar hins vegar að misræmið milli þess sem gerðist og þess sem yfirvöld halda fram skipti hérna lykilmáli og okkur sé alls ekki ætlað að „trúa“ öðru en því sem við sáum heldur að verða vitni að því að það skiptir engu máli hverju við trúum, sannleikurinn er ekki annar en við höldum að hann sé, við þurfum ekki að trúa því að 2+2=5, heldur eigum við að trúa því að 2+2=4 en segja að 2+2=5, til þess að skilja að það erum ekki við sem ráðum og að það skiptir engu máli hvað okkur „finnst“ jafnvel um fullkomlega hlutlægar og mælanlegar staðreyndir.

Að sama skapi skiptir máli að Renée Good var ekki vopnuð, ekki að hóta neinum og ekki úr neinum þeim þjóðfélagshóp sem almennt verður fyrir þeim fordómum að vera talinn agressífur, hættulegur, sem lögreglan er skilyrt til að óttast. Hún var ekki blökkumaður, ekki karlmaður, ekki hávaxin og sterkbyggð, ekki tattúveruð með hanakamb, ekki ógnandi. Hún var soccer mom Karen í SUV – týpan sem ætlar ekki að skalla þig heldur vill fá að tala við yfirmanninn og ætlar svo sannarlega að skrifa harðorða umsögn á TripAdvisor. Og hún ætlar að leggja bílnum sínum hérna þangað til að þið farið að haga ykkur. Það eina sem hefði sýnt vald MAGA meira en að skjóta þessa konu – þrívegis í andlitið – hefði verið ef þau hefðu skotið barn fyrir sömu sakir. Skilaboðin eru skýr: Þetta eru afleiðingarnar við andófi og enginn getur reiknað með því að sleppa við þær.

Það eru vel að merkja engar líkur á að SS-sveitir Donalds Trump fari nú að taka upp á því að skjóta alla sem mótmæla. En þær munu halda áfram að minna á sig svo allir þar í landi séu meðvitaðir um að þetta getur gerst (og að þeir sem toga í gikkinn þurfi ekki að óttast afleiðingarnar af ættjarðarást sinni – Trump-hollustan frelsar).

Kæru landsmenn. Nær og fjær. Til sjávar og sveita.

Ég hóf árið í Bangkok. Hélt upp á áramót með sænsk-kínversku tengdafjölskyldunni í háhýsinu þar sem þau búa. Svona ári síðar er það eftirminnilegasta við Tæland hlaupatúrarnir í Benchakitti Park og langir, langir göngutúrar um borgina – svokallað flannerí, sem borgin býður annars ekki upp á, þetta er flannerí úti á götu í miðri umferðinni hóstandi upp úr sér eldsneytisgufum og kjötbrasi. En það er gaman að ganga um og stara á fólk og hluti.

Ég var varla kominn heim þegar minn gamli vinur, Ásgeir H., tilkynnti okkur um yfirvofandi dauða sinn og bauð í kveðjupartí. Hann dó svo n´óttina fyrir partí. Ég var einhvers staðar inni í Ísafjarðardjúpi þegar síminn hringdi og ég fékk fréttirnar – ég var að reyna að muna það í gær hver hefði hringt, en ég hef bara ekki hugmynd, það hvarf ofan í einhverja hít. Partíið hélt samt sínu striki og ég líka – á leiðinni til Akureyrar keyrði ég fram á strandaðan hval. Stærðar skepnu. Það var enn snemma morguns og ég hef sennilega verið fyrstur „á vettvang“ – ég fór út og velti fyrir mér hvort ég ætti að hringja í einhvern, tilkynna eitthvað, en gerði á endanum ekki annað en að væflast í kringum þennan dauða hval í svona 40 mínútur. Þetta var áreiðanlega súrrealískasta upplifun ársins – mér fannst þetta ofan í allt saman svo klisjukennt, einsog sena úr illa skrifaðri bíómynd, maður fer að kveðja vin sinn sem liggur fyrir dauðanum og keyrir fram á dauðan hval á leiðinni.

Ásgeir var annar tveggja meðlima Nýhils sem létust á árinu. Í árslok dó Böðvar Yngvi Jakobsson, Oberdada von Brutal. Ég hafði fyrir löngu missti samband við Bödda sem hafði verið í ógæfu lengi – á Nýhilárunum hafði hann yfir sér Burroughs-áru og það fór miklum sögum af reynslu hans af hinum ýmsu efnum. Hann var hins vegar til þess að gera heill á þessum árum – bæði þegar við túruðum landið og þegar við bjuggum á sama tíma í Helsinki – að minnsta kosti miðað við það sem síðar átti eftir að verða. Ég sá Bödda fyrst í Hemma Gunn – þá var hann barn og kom í þáttinn til þess að sýna sinn undraverða hæfileika, að geta talað afturábak. Það var hægt að henda í hann heilu setningunum sem hann endurtók síðan afturábak. Á Nýhilárunum söng hann gjarnan eitthvað afturábak – mjög oft Öxar við ána og kannski stundum við undirleik Dóra á Dórófóninn.

Nú skömmu fyrir jól lenti ég á tilraunatónleikum á Ísafirði þar sem dönsk listakona söng nokkur lög afturábak, tók þau upp og spilaði þau svo áfram. Hún sagðist líka hafa verið svona barn, sem talaði afturábak, og ég var furðu snortinn og langaði að fara og segja henni frá Bödda en gerði það aldrei. Maður verður svo feiminn þegar maður er snortinn.

Í febrúar var tilkynnt að Náttúrulögmálin hefðu fengið tilnefningu til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs. Þegar sú tilkynning berst er maður sjálfur búinn að vita þetta í rúmlega ár. Núna er einhver sem klæjar í að fá að monta sig í febrúar – og þráir að vinna næsta haust. Ég vann ekki þessi verðlaun og fann ekki heldur fyrir því að þau hefðu aukið áhuga á bókinni, sem er víst yfirlýstur tilgangur verðlaunanna. Það var löngu ákveðið að hún kæmi út í Svíþjóð og að ég fylgdi henni eftir þar, hún kom hvergi annars staðar út og mér var ekkert annað boðið og ef frá er talin grein í Morgenbladet í Noregi varð ég ekki var við að hún væri svo mikið sem nefnd á nafn. Þetta var sjónarmun skárra þegar ég var tilnefndur fyrir Illsku á sínum tíma – þá fékk ég eitt boð til Helsinki og þá var voða fín verðlaunaathöfn í Stokkhólmi, þar sem maður fékk að hitta fólk og gista á fínu hóteli með konunni sinni og borða góðan mat í góðu yfirlæti og fagna með þeim sem unnu. Í þetta skiptið fékk ég kópípeist tölvupóst.

Þegar tilkynnt var um verðlaunin var ég hins vegar netlaus úti í sveit. Ég vissi sem sagt bara að ég hefði ekki fengið þau, en ekki hver hefði fengið þau, og hlustaði forvitinn á fréttir í útvarpi (sem ´ég gerði reyndar allan tímann). Það kom tilkynning í öllum fréttatímum og var rætt í svo til öllum útvarpsþáttum – Víkingur Heiðar hafði fengið tónlistarverðlaunin – en aldrei sagt stakt orð um bókmenntirnar eða aðra flokka sem Íslendingar unnu ekki. Ég ákvað að standast freistinguna að hringja í einhvern og spyrja og leyfa því bara að ráðast hvenær maður sem hlustar á alla fréttatíma og flesta menningarþætti í ríkisútvarpinu fengi þessar upplýsingar. Það var liðin nærri vika þegar það kom fram í Bara bókum í viðtali við Móheiði Geirlaugsdóttur að Vonbjørt Vang hefði fengið þau. Og þá gladdi mig einlæglega að þau hefðu farið til Færeyja – þótt ég væri auðvitað ennþá tapsár, ég er bara ekki merkilegri en það.

Bókmenntagiggin í ár voru nokkur. Fimm ljóð kom út í febrúar og ég hélt útgáfuhóf á Ísafirði og í 12 tónum í Reykjavík, las upp hjá Skriðu á Patreksfirði og mætti á Ljóð & vini í Mengi. Bókmenntahátíð Flateyrar fór fram í fyrsta sinn – veg og vanda af henni hefur skáldið Helen Cova. Þar spjölluðum við Sjón á sviði. Ég hafði beðist undan því að stýra umræðum en lýst mig annars viljugan til að leggja hönd á plóg og Helen stakk upp á þessu við mig. Sjón er síðan svo generös að þetta endaði mest á að vera spjall um Náttúrulögmálin – þótt ég reyndi að koma hans bókum að líka – og um bókmenntaskrif almennt. Það var gaman og eftirminnilegt og ég las líka aðeins úr Fimm ljóðum. Ég las líka úr henni á viðburði þar sem Vestfjarðastofa tilkynnti um styrki, mætti á menningarhátíðina Haustgildi á Stokkseyri – sem gamall nýhilvinur, Pétur Már Guðmundsson, stóð fyrir – og las svo upp í Víðsjá undir lok árs.

Síðasta sumar – eða vor kannski? – fór ég með hóp fólks í ferð um sögusvið Náttúrulögmálanna og Brúarinnar yfir Tangagötu. Það var í fyrsta skipti sem ég geri nokkuð því líkt  – a.m.k. gegn greiðslu, og ekki bara af því það veður á mér – og gekk held ég ágætlega. Ég fékk líka til mín hóp af dönum heim í stofu og talaði … blandinavíska er ekki alveg rétta orðið, því þetta voru bara danska og sænska í einhverjum graut. En mest um ljóð.

Ég fór á Bókamessuna í Gautaborg. Og svo nokkrum vikum síðar í lítinn túr – Stokkhólm, Gautaborg, Malmö og Lund. Þaðan hélt ég áleiðis til Póllands. Tók bátinn frá Karlskrona til Gdynia, sem var eftirminnileg ferð, og tók svo þátt í menningarhátíð í Gdansk og las upp í sendiráðinu í Varsjá. Einsog venjulega var þetta upp og ofan – það voru 1500 manns á Bokens dag í Malmö en mættu bara tveir í sendiráðið í Varsjá (menningarfulltrúinn hafði sagt upp þremur vikum fyrr, Sendiherrann var í Hvíta-Rússlandi, aðstoðarmaður hans í Úkraínu, en ritarinn sem tók á móti mér fullvissaði mig um að það hefði verið gerður „event á Facebook“.) Einsog venjulega var fólkið skemmtilegast – í Svíþjóð á ég mikið af vinum sem mér þykir gaman að hitta og í Póllandi kynntist ég þýðandanum mínum, Jacek Godek, sem er mikill öndvegismaður, sem og útgefandanum mínum hjá Marpress, Fabian.

Þetta var líka tónlistarár. Ég lenti í fyrsta sinn á vínyl. Lék á bassa í fáeinum lögum á plötunni Á floti með Gosa. Hér erum við fyrir rúmlega ári á RÚV:

Við lékum svo líka á útgáfutónleikum í Edinborgarhúsinu og komum fram á Aldrei fór ég suður. Þar las ég líka ljóð með vinum mínum í Reykjavík! sem er eitthvað sem ég átti upprunalega að gera á sömu hátíð 2005 – en dagskráin riðlaðist eitthvað og þegar ég var kallaður upp á svið var ég bara fullur á Langa Manga að hugsa um eitthvað allt annað.

Í október kom Laugardagshjartað saman í annað sinn til þess að flytja dagskrá til heiðurs Tom Waits. Það var að minnsta kosti jafn gaman og í fyrra skiptið – og í hléinu var ákveðið með handauppréttingu að taka Dylan næst. Æfingar fyrir það eru við það að hefjast og salurinn er bókaður 28. febrúar.

Ég lagði fyrir allan síðasta vetur og keypti mér kontrabassa í vor. Nadja og Sigga Gísla komu keyrandi með hann að sunnan í mars. Síðan þá hef ég varla snert önnur hljóðfæri og alls ekki án þess að biðja kontrabassann afsökunar á eftir. Þegar ég fékk svo í byrjun desember svar úr listamannalaunasjóði upp á 25% launaskerðingu á næsta ári seldi ég reyndar stærstan hluta hljóðfæra og græjusafnsins – sem var skítt en það koma betri dagar síðar með sól í heiði og það allt saman.

Í september hélt Aram úr landi til að stunda nám við tónlistarmenntaskóla í Svíþjóð. Það var sárt að sjá á eftir honum þótt planið væri bara að hann færi í ár. Hann hefur nú gert okkur ljóst að hann vilji vera öll þrjú árin sem er auðvitað mjög erfitt (fyrir mig, ekki hann) en ekki verður heldur vel séð hvernig hægt sé að neita honum um það. Ekki þannig að hann fyrirgefi manni, allavega – það væri alveg hægt að læsa hann inni. Að loknum menntaskóla fer svo fólk yfirleitt í háskóla og það gerir enginn hér. Feels like the end of an era. Mér skilst að ljóðabókin hennar Vónbjartar Vang fjalli um það að missa ungling yfir í fullorðinsárin – ég var að vona að ég ætti nokkur ár eftir með honum en maður hefur miklu minna yfir lífinu að segja en maður heldur. Ég þarf allavega alveg áreiðanlega að lesa þessa ljóðabók, sem mér skilst að Móheiður sé að þýða (einu sinni kunni ég reyndar ágæta færeysku, þegar ég vann í Tórshavnar Skipasmiðju og drakk á Mími).

Ég fór í fyrsta sinn á fótboltaleik hjá Vestra í vor – og það var í Vestmannaeyjum. Þar bundumst við Siggi og Gunni vinir mínir líka ákveðnum hlaupabræðralagsböndum. Ég fylgdist síðan vel með boltanum, mætti á flesta leiki hér heima og einn útileik til, og fylgdi Vestra þannig til sigurs í Mjólkurbikarnum og niður úr Bestu deild í 1. deild. Á næsta tímabili verður liðið sem sagt með í Evrópukeppninni en ekki með í efstu deild í heimalandinu – ég veit ekki hvort það er einsdæmi, en það er varla algengt. It was the best of times, it was the worst of times.

Á leiðinni heim frá Vestmannaeyjum keyrði ég á gæs. Þetta var á Barðaströndinni einhvers staðar. Það var rökkvað. Ég kom yfir blindhæð og sá þrjár gæsir á malbikinu, bremsaði einsog var óhætt – allar nema ein komust nógu hátt til að sleppa undan bílnum. Framrúðan fór í mask. Við fórum út að leita að gæsinni en hún var horfin. Daginn sem ég kom heim opnaði ég nýtt blogg Arndísar Þórarinsdóttur – og las þar nýja færslu sem fjallaði um frétt frá árinu 2007 um mann sem hafði fengið gæs í framrúðuna. Það var ekki alveg jafn skrítið og að keyra fram á dauða hvalinn en það var alveg svolítið skrítið samt.

Ég hljóp meira á árinu en nokkurn tíma fyrr um ævina. Fyrir rúmlega ári síðan fórum við Nadja í Bangkok Midnight Marathon (og hlupum 10k). Síðasta sumar fór ég svo í Vesturgötuna. Og í október hlupum við fullt maraþon – 3-länder maraþonið sem fer í gegnum Sviss, Austurríki og Þýskaland. Slagorðið er vel að merkja „no borders“ – sem er ólíkt vinalegra en það hefði getað verið (t.d. „Der Anschluss“). Þessum hlaupum fylgdu líka þrotlausar æfingar – ég hljóp upp um öll fjöll og firnindi hér heima, upp á skíðasvæði og til Bolungarvíkur, og alls staðar annars staðar þar sem ég kom.

Þetta var mjög ánægjulegt og ég vona að ég geti líka hlaupið eitthvað á nýja árinu – a.m.k. farið Vesturgötuna aftur, þótt ekki verði neitt úr því að ég fari til Frakklands að hlaupa næsta haust með Sigga og Gunna, einsog til stóð. Ég var með þrjár utanlandsferðir á planinu – sem var í sjálfu sér alltaf mjög metnaðarfullt og ólíklegt til þess að ganga upp – og slaufaði þeim öllum þegar launaniðurstaðan barst. En já, sól í heiði og það allt saman. Verst er líklega að komast ekki í Ulyssesferðina til Dublin (annað árið í röð) en það verður þá bara skemmtilegra þegar maður loksins kemst. Einhvern tíma hlýtur þessi starfi að skila manni einhverjum peningum. Og Bloomsdegi getur maður fagnað á Ísafirði líka – einsog við Ingi Björn sýndum fram á í Tangagötunni þann 16. júní síðastliðinn.

Svo má alveg halda því til haga líka að þegar við Nadja fórum í hlaupið stöldruðum við við í Zurich og þar fór ég í dálitla Joyce pílagrímsferð – fór að gröfinni og svona.

En ég er samt fúll að vera blankur. Mér finnst ég of gamall til að vera blankur og mér finnst mér ganga of vel til að ég sé blankur og ég vænti þess varla að mér gangi nokkurn tíma betur heldur, svo ætli ég verði þá ekki bara alltaf blankur. Þetta er as good as it gets.

En ég sótti líka um residensíu á ónefndum stað langt í burtu, sem á eftir að koma í ljós hvort ég fæ – og ég er boðinn til Zagreb í vor og norður Svíþjóðar í sumar. Svo það er ekki einsog ég verði bara heima hjá mér. Einsog mér finnst það nú reyndar líka ágætt.

Ég var duglegur að sinna húsinu í sumar. Málaði hálft hús og öll grindverk og tók til í garðinum og smíðaði utan um grillið. Aram hjálpaði til þegar hann var ekki að vinna á Tjöruhúsinu. Við skutumst líka til Svíþjóðar til þess að fagna Jónsmessu og sjá Green Day og Weezer í Stokkhólmi.

Ég sá talsvert af eftirminnilegum myndum – One Battle After Another, Bugonia og Sisu: The Reckoning standa upp úr. Mickey 17 og The Phoenician Scheme líka (öfugt við flesta finnst mér Wes Anderson verða betri og betri). Einhver lifandis ósköp horfði ég líka á Netflix-seríur, sem ég þarf nú að fara að nótera hjá mér svo ég gleymi þeim ekki strax – það eina sem ég man er Stranger Things, sem ég endurhorfði á á hausttúrnum, og finnst eiginlega frábært og betra í endurhorfi en frumhorfi. Sérstaklega fjórða vertíð. Það er líka talsvert afrek að fara svona vel með vísanir og nostalgíu – maður er að verða mjög þreyttur á ódýrum nostalgíulausnum, ég er oft byrjaður að ranghvolfa augunum strax og ég heyri lag sem ég þekki. En þetta er vefnaður, metnaðarfullur og merkingarþrunginn – það er hægt að lesa í allt. Ég hafði talsverðar áhyggjur af því að fimmta vertíð færi í skolpið út af löngu hléi en þær reyndust óþarfar – þau hafa reyndar ennþá einn þátt til þess að klúðra þessu.

Eina annað sem ég man í bili er Black Rabbit – hún var líka mjög góð. Ég veit ekki lengur hvað mér fannst um Adolescence – gott stöff en líka eitthvað off.

Og lesið? Ulysses, mest, og handbækurnar um Ulysses. Ég byrjaði á Goodreads fyrir nokkrum árum eftir að hafa lesið grein um að það væri svo miklu sniðugra en Facebook – ég er ekki sannfærður um að sú sé raunin en held áfram að „logga“ bækur, ofan í heimilisbókhaldið þar sem við skrifum öll niður það sem við höfum lesið. Ég veit ekkert hvers vegna en nú stemmir þetta ekki – ég er greinilega ekki nógu samviskusamur. Goodreads telur 50 bækur en lestrardagbókin í Tangagötunni segir að ég hafi lokið við 64 bækur (ég er líka að klára Dune, sem ég hef ekki lesið í 20 ár, svo ætli þær verði ekki 65). Annars er „bók“ f´áránlegasta mælieining sem ég þekki. Ulysses er ekki skráð kláruð – né heldur handbækurnar – vegna þess að ég er ekki kominn út á enda í ár (en hún er skráð 2024, vel að merkja, því þá las ég hana fyrst).

Ég setti mér eitthvað markmið í byrjun árs um að lesa á ´ólíkum tungumálum og að taka fyrir ljóðskáld í hverjum mánuði. Ég stóð ekki við þetta. Tók að vísu Gyrði, Appollinaire og Lindu Vilhjálms – en hætti svo markvissum höfundalestri. Og las ekkert á þýsku, dönsku eða norsku – og miklu minna á frönsku en ég ætlaði.

Eftirminnilegast:

Fyrstu ljóðabækur Gyrðis, endurútgefnar af Dimmu, eru fullkomlega dásamlegar. Ég hafði ekki skoðað þessar bækur síðan ég var unglingur – en skrifaðist einhvern tíma á við Gyrði, fyrir tæplega 20 árum, um að það þyrfti að endurútgefa þetta, aðallega af því ég átti þær ekki. Og las þær nú og fann ekki bara Gyrði þarna heldur líka sjálfan mig – skáldið sem mig langaði að vera þegar ég var á þrítugsaldri. Og skáldið sem alla ætti að langa að vera (og öll skáld ættu helst að vera á þrítugsaldri, vel að merkja). Ég þekki engar ljóðabækur á íslensku sem ég kann betur að meta en þessar. Svarthvít axlabönd. Tvíbreitt svigrúm. Einskonar höfuð lausn. Bakvið Maríuglerið og Blindfugl/Svartflug.

Ulysses. Ennþá og sennilega alltaf héðan í frá. Ég vísa bara í færslurnar.

Þessi upptalning á ekki bara að vera klassík, en ég endurlas líka Lolitu á árinu. Og sá hana enn eina ferðina með nýjum augum.

Staðreyndirnar. Ég las hana í handriti rúmlega ári fyrir útgáfu og leist ekkert á hana. Haukur Már er einn minn allrabesti vinur til nærri þrjátíu ára og ég ætlaði varla að þora að lesa útgefnu bókina þegar hann gaf mér hana – því ég gæti þagað yfir því við ykkur ef mér þætti hún ekki góð, en ég hefði ekki getað þagað yfir því við hann. Þær áhyggjur voru svo allar óþarfi. Þegar ég lagði hana frá mér var mín fyrsta hugsun að sennilega væru Staðreyndirnar jafnvel betri en Tugthúsið – ég veit ekki hvort ég stend við það, en bækur geta líka verið ansi rosalegar án þess að toppa Tugthúsið.

Í nýjum íslenskum bókum var þetta fyrst og fremst frábært ljóðaár. Hvalbak, Félagsland, Mara kemur í heimsókn, Þegar við vorum hellisbúar, Gakk, Tími til neins, Þyngsta frumefnið, Fyrir vísindin – þær „gólfuðu“ mig allar. Veggjuðu mig. Himinhöndumtóku mig. Ég á eftir að lesa Postulín, Draugamandarínur og Láka rímur – en það stendur til og ég hef heyrt vel af þeim látið.

Tónleikar. Sunna Gunnlaugs í Edinborg. Reykjavík! og The Diversion Sessions með Bob úr Pavement – og allur sá viðburður með bíósýningu og öllu. Sigmar Matthíasson ásamt hljómsveit í hömrum. Chögma í Edinborg. Ulla í Tjöruhúsinu. Spacestation á Húsinu. Osgood/Blak/Poulsen tríó í Edinborg. Allt öðruvísi upplifun en líka geggjað var að fara á Green Day og Weezer með Aram.

Og hvað blasir við 2026? Ég er að berjast við skáldsögu. Vonandi næ ég út á enda á næstu mánuðum. Er líka að klára þýðingu og væntanlega verða þær fleiri. Ég hef gott af peningunum. Ég þarf að skrifa a.m.k. eina stóra grein fyrir erlent tímarit. Mig langar að vera með útvarpspistla á árinu, en ég veit ekki hvort maður getur bara pantað það (og ég held það hafi því miður lítil áhrif á fjárhaginn). Langaði jafnvel að starta bara hlaðvarpi en það óx mér í augum og svo finnast mér hlaðvörp eiginlega leiðinleg. Það skrítna við að fá minni laun er samt að eiginlega finnst manni þá að maður þurfi nú að vinna meira. Til þess að fá einhvern tíma aftur full laun. Annars hefur mig lengi langað í langt fr´í. Daðra líka oft við að segja þetta bara gott, án þess að ég viti sjálfur hversu mikil alvara er á bakvið það.

Mér finnst gaman að setja mér áramótaheit, jafnvel þó ég standi ekki við þau – sem ég geri samt oftast. En núna dettur mér bara ekkert í hug. Ég ætla allavega ekki í frí heldur að þræla mér út og ég er ekki heldur hættur. Kannski kemur eitthvað upp í hugann fyrir miðnætti annað kvöld.

Í fyrsta skipti sem ég kom til Ísafjarðar, steig út úr flugvélinni og horfði í kringum mig, lömdu fjöllin mig í hausinn og spurðu: Hvar í helvítinu hefurðu eiginlega verið? Ég áttaði mig strax á því að ég yrði einhvern tímann að skrifa um þennan stað 

– Jón Kalman Stefánsson, Fréttablaðinu, 15. desember, 2007. 

* * *

Einu sinni fyrir margt löngu síðan hét Ísafjarðardjúp bara Ísafjörður – Ísafjarðardjúpin voru firðirnir inn af honum, Skötufjörður, Hestfjörður, og svo framvegis. Á endanum sneru örnefnavilltir kortagerðarmenn þessu á haus og Ísafjörður varð Ísafjarðardjúp en Ísafjörður innsti fjörður þessa djúps. Þegar danskir kaupmenn tóku síðan að stunda verslun frá Eyri í Skutulsfirði, ysta firðinum, kenndu þeir verslun sína við djúpið þar sem viðskiptavinir þeirra bjuggu, og kölluðu Ísafjarðarverslun. Í fyrstu var byggðin sem myndaðist í kringum þessa verslun kölluð Eyri í Skutulsfirði en á endanum hafði „Ísafjörður“ yfirhöndina. Ísafjarðarnafnið breiddi sig næst – einsog vírus – yfir nágrannasveitirnar til vesturs þegar Ísafjarðarsýsla var mynduð, sem síðar var skipt upp í Norður-Ísafjarðarsýslu og Vestur-Ísafjarðarsýslu. Sú síðarnefnda innihélt engan Ísafjörð – hvorki kaupstaðinn né fjörðinn og lá ekki heldur við Ísafjarðardjúp. Síðar varð svo Ísafjarðarbær til við sameiningu sumra sveitarfélaganna úr Ísafjarðarsýslum. Í dag er enginn staður frá innanverðu Ísafjarðardjúpi norður að Reykjarfirði á Hornströndum, vestur að Lokinhömrum og inn að Dynjanda, sem hefur ekki verið kenndur við þetta nafn. 

* * *

Arnrún frá Felli kallar bæinn Sandfjörð. Rúnar Helgi Vignisson kallar hann Pláss og Jón Kalman Stefánsson Plássið með greini. Böðvar frá Hnífsdal talar um Eyrarkaupstað í Eyrarfirði í sínum drengjabókum. Sögur Guðmundar G. Hagalín gerast í og í kringum Tangakaupstað. Hansdætur eftir Benný Sif Ísleifsdóttur gerist í Arnarfirði. Kvóteyri Reynis Traustasonar er á svæðinu. Sviðinsvík og Óseyri Halldórs Laxness eru í senn kunnuglegar og langt undan. En í Grísafirði eftir Lóu Hlín Hjálmtýsdóttir heitir bærinn samt bara Ísafjörður.

Fjölmörg skáldverk sem eiga stór-Ísafjarðarsvæðið að sögusviði gerast síðan bara í ótilteknu „þorpi á Vestfjörðum“ eða „bæ fyrir vestan“ – sem minnir oft á einhvern tiltekinn stað og stundum tvo-þrjá. Gróflega talið er skipt um heiti í þriðja hverju skáldverki og mikilvægustu örnefni látin ónefnd í öðrum þriðjungi – í síðasta þriðjungi eru kaupstaðir nefndir sínum réttu nöfnum. 

* * *

Hér köllum við hann Fyrirmyndarfjörð. Þær sögur sem gerast í Fyrirmyndarfirði eru sögur af samspili kyrrðar og ógnar. Eina stundina er ekkert að gera og þá næstu aftakaveður, það fellur snjóflóð og ferst skip. 

Svo er aftur ekkert að gera, eins langt og augað eygir. 

Og þannig koll af kolli.

* * *

Fyrirmyndarfjörður tilheyrir fortíðinni, ekki síður þegar sagan gerist í samtímanum. Þar skoðum við hver við vorum. Fólk slúðrar um framhjáhöld og smákóngapólitík, þiggur uppáhellt kaffi frá móðurlegri konu sem gengur um með svuntu og skenkir í fanta. Kaffið keypti það í til þess gerðu kaupfélagi, þangað sem það gekk í gúmmístígvélum í lopapeysu og gamalli úlpu. Á leiðinni fór það framhjá frystihúsi og svo stóru einbýlishúsi sem tilheyrir eldri manni sem á bókstaflega allt í bænum, líka fólkið. Næst mætti það manni sem var að verka hákarl og að síðustu átti það orðaskipti við lífsleiða unglingsstúlku sem afgreiddi það um kaffið (Braga). Stúlkan er ólétt og það er eitthvað vesen með pabbann – kannski á hann kærustu, kannski er hann giftur, kannski er hann farinn, kannski eru þau skyld og kannski var barnið ekki getið með samþykki. Annað foreldri stúlkunnar er meðvirkt og hitt er fyllibytta. Þau eru bæði bæld. Allir vinna í slorinu eða einhverri grunnþjónustu nema einn aðkomumaður sem á samt ættir að rekja til bæjarins. Hann er kominn til að reyna að finna sig. 

* * *

Stundum er þetta fábreytileg veröld sem þolir illa eðlilegan fjölbreytileika mannlífsins; og stundum fjölskrúðugt athvarf undan einsleitni borgarinnar. Kynsegin fólk hrekst á brott undan fordómum í Sterk eftir Margréti Tryggvadóttur á meðan allir heimsins kynlegu kvistir virðast koma saman í Stjórnlausri lukku Auðar Jónsdóttur. Fólk hýsir ókunnuga strandaglópa umyrðalaust í Góðum Íslendingum Huldars Breiðfjörð, veröldin er endalaust ævintýri ástar og orða – einsog í 1983 eftir Eirík Guðmundsson – en að sama skapi er þetta veröld þar sem allir sem á annað borð teljast málsmetandi geta ekki þrifist nema í huganum. Allir með vængi stefna burt. Fólkið í Fyrirmyndarfirði er leiksoppar tragískra örlaga sinna og undir slorkóngana sett – frá Grjóti og gróðri Óskars Aðalsteins að Engu slori Rúnars Helga að Brimhólum Guðna Elíssonar. Í þeim tveim fyrstnefndu missa verkakonur fóstur í kjölfar mikillar vinnu – í þeirri síðustu hrekur kvótaslektið verkakonu til sjálfsvígs. Byggðin verður líka eins konar metafóra fyrir krísur einstaklingana sem með henni dvelja, einsog í Djúpinu eftir Bennýju Sif Ísleifsdóttur, Stjórnlausri lukku Auðar Jónsdóttur eða Eftirbát Rúnars Helga Vignissonar. Veðrið er gjarnan óblítt – ef það er ekki beinlínis að murka úr fólkinu líftóruna einsog í Vestfjarðaþríleik Jóns Kalmans Stefánssonar þá má í öllu falli búast við því að fólk verði veðurteppt, einsog kærasti aðalsöguhetjunnar í Vetrarsól Auðar Jónsdóttur, það verði innlyksa í óbyggðum einsog í Ég man þig eftir Yrsu Sigurðardóttur, það berjist yfir ómokaðar heiðar á Chevrolet Chevelle einsog Hörður Stefáns Mána í Feigð – sem hefur bæði lifað af sjávarháska og snjóflóð – eða það sitji fast í brekku í vetrarhálku á ónegldum Volvo Lapplander einsog Huldar Breiðfjörð í sínum Góðu Íslendingum. Fyrsta nútímalega skáldverkið sem fjallar um svæðið – sem reyndar gerist að mestu nær Lokinhömrum, heimkynnum skáldsins Guðmundar G. Hagalín – er frá árinu 1925 og heitir einmitt Veður öll válynd. Og á 100 árum hefur veðrið ekkert skánað. Hvorki í fjörðunum, sálunum eða bókunum.  

* * *

Aðspurð hvers vegna þau skipti út örnefnum svara skáldin gjarnan eitthvað á þá leið að þótt þau sæki sér innblástur í þorp og bæi, fjöll, fólk og fjörur, vilji þau líka vera frjáls undan aðfinnslum heimamanna eða annarra sem kunnugir eru staðháttum – svo að lesendur festist ekki í samanburði raunveruleika og skáldskapar, sem geri varla annað en að trufla söguna. Þá er alkunna að skáldskapurinn kviknar helst á einhverjum undarlegum stað mitt á milli hins sanna og hins logna – er alltaf hvorugt og bæði í senn – og þar geta þorp sem eru til en á sama tíma ekki-til komið í góðar þarfir. 

 Í viðtali í DV árið 1999 segir Jón Kalman Stefánsson (um söguheim sinn í Dölunum): „[Hann] á sér auðvitað ákveðna fyrirmynd og kallast á við ýmislegt í fortíð minni en því er sem betur fer oft þannig farið að þegar maður horfir til fortíðar getur verið erfitt að greina á milli raunverulegra atburða og ímyndaðra. Ætli óvissan þarna á milli sé ekki oft uppspretta skáldskapar.“

* * *

Skáldaðir kaupstaðir eru (augljóslega) ekki séríslenskt fyrirbæri og það er heldur engin regla að þetta séu smábæir. Gotham, Springfield, Hogsmeade, Castle Rock, Andabær, Cabot Cove og Middlemarch – listinn er endalaus og stundum tilheyra þeir skálduðum löndum í skálduðum heimsálfum á skálduðum plánetum í skálduðum sólkerfum. 

Á Wikipediu er eftirtöldu haldið fram um tilgang skáldaðra borga:

Skáldaðar borgir líkja oft af ásettu ráði eftir raunverulegum stöðum, skopstæla þá eða standa sem tákn fyrir þá, eða sýna af þeim útópíska eða dystópíska mynd sem innlegg í samræðu. Nöfn þessara borga sýna stundum skýrt hvaða borg er höfð að fyrirmynd, til dæmis er Las Venturas, úr tölvuleiknum Grand Theft Auto, byggð á Las Vegas, og í leiknum má sjá mörg þekkt kennileiti borgarinnar, þar með talin spilavíti. Með því að nota skáldaða kaupstaði í stað raunverulegra auka höfundar umtalsvert frelsið sem þeir hafa til þess að beita sköpunargáfu sinni á sögupersónur, atburði og umhverfi á meðan þeir njóta þess á sama tíma að geta farið með lesendur á kunnuglega staði sem þeir bera kennsl á. Skálduð borg frelsar höfundinn undan klyfjum raunverulegrar mannkynssögu, stjórnmála og menningar, og gefur söguþræðinum meira svigrúm, auk þess sem hún kemur í veg fyrir að í textanum felist ófræging á raunverulegu fólki eða þjóðfélagshópum.

Og þá spyr maður sig hvort sögurnar sem sagðar eru um slíka fyrirmyndarstaði séu ekki bundnar sömu lögmálum og annar skáldskapur – eru þær ekki raunsæisbókmenntir, jafnvel þegar þær eru það að öðru leyti? Er „þorpið“ bara myndlíking fyrir stærra samfélag og þar með ekki lengur marktækt sem lýsing á sjálfu sér – ekki lengur þorp sem þarf að vera þorpi líkt? Hvers eðlis eru þær myndir sem málaðar eru upp af íbúum og aðstæðum? Hvaða máli skipta „mistök“ og „rangfærslur“ þegar þorpið er ekki lengur það sjálft? Er hugsanlegt að nýju nöfnin og nafnleysið séu – eða geti verið – fjarvistarsönnun fyrir fullyrðingum um íbúa sem enginn kærir sig um að standa skil á? Ber höfundinum að gæta sín að nota ekki skáldskapinn til þess að einfalda, reka áróður, exótísera eða mála upp fordóma sína sem heilagan sannleik – eða er skáldaða borgin einmitt verkfæri til þess að varpa slíkum alhæfingum fram svo þær megi grannskoða, ískalt og án tilfinningasemi? Verkfæri til þess að segja óþægilega hluti upphátt – með því að rista upp pakkninguna, henda henni og snúa sér beint að innihaldinu? Er yfir höfuð hægt að segja ævintýri eða epíska sögu – eða nokkra sögu – án þess að ýkja hið góða og hið vonda?

Kannski er líka ástæða til þess að spyrja sig hvort höfundar vilji með þessu í senn éta kökuna og eiga hana til góða.

* * *

En ef okkur er þá að einhverju marki ljós tilgangurinn með því að nota raunverulegan stað sem fyrirmynd að ímynduðum stað – hið rótfasta frelsi, hið stabíla flug, kraftur þversagnarinnar – hver er þá tilgangurinn með því að fela örnefnin? Hann skarast augljóslega að einhverju leyti við tilganginn með því að búa til nýtt nafn en hefur á sér annan blæ. 

Þegar sögupersónur eru annars vegar er nafnleysi til marks um einhvers konar sjálfsmyndarkrísu viðkomandi karakters og þykir skapa dystópíska og/eða ljóðræna stemningu. Þá ber að geta þess að þótt nafnlausa sögupersónan sé eðli málsins samkvæmt „dularfull“ þegar hún er í fókus – þegar hún er aðalatriði – þá hefur hún fyrst og fremst praktískan tilgang þegar hún er aukaatriði. Sá sem kemur með póstinn getur vel bara heitið „pósturinn“, sá sem setur fólk í gips „læknirinn“ og svo framvegis, en nafnleysi þess sem ferðast um í kastljósi sögunnar er merkingarbærara. Það að hán heiti ekkert getur verið til marks um að hán vilji dyljast, að hán viti ekki hver hán er eða vilji vera, að hán lifi í heimi sem ber ekki kennsl á hán eða sé svo mikill sveimhugi – einsog börn oft eru – að hán gleymi einfaldlega að kynna sig. 

Staðir í bókmenntum eru oftast nær bæði í og úr fókus – þeir umlykja sögupersónur sínar öllum stundum en eru ekki endilega gerendur eða söguhetjur (þótt þeir geti verið það). Þannig eru nafnlausir staðir bæði hlutlausir og merkingarþrungnir, og ekki síður þótt fyrirmyndin (eða fyrirmyndirnar) sé augljós. Í þeim tilvikum fylgir staðnum líka ákveðin saga – hann verður stað-gengill fyrir annan stað, hvers saga verður þá almenn og í einhverjum skilningi sameiginleg öðrum álíka stöðum. Í íslenskum bókmenntum er þetta fyrst og fremst „sjávarþorpið“ – enda fáum öðrum bæjartegundum til að dreifa, bæir af öðru tagi verandi of fáir til að mynda mengi. 

* * *

Og kannski er nafnlausi smábærinn einmitt gjarnan allt í senn:

Dystópískur 

Hvað sem líður þróun systurbæja hans í raunveruleikanum er Fyrirmyndarfjörður yfirleitt á hverfandi hveli – ef ekki hreinlega feigur. Fyrirtækin fara á hausinn og önnur koma ekki í staðinn. Fólkið flytur burt en enginn kemur í staðinn. Stundum þurrkast hann einfaldlega út í náttúruhamförum og þótt það sé aldrei sagt berum orðum veit lesandinn að þessi bær verður aldrei endurreistur. Ef aðalsöguhetjan sker á  tengslin við bæinn (og þar með þrúgandi fortíð sína), sem hún gerir gjarnan, losnar hún þar með undan þeim örlögum að hverfa með honum. Hún eignast framtíð. The end. 

Dularfullur

Í Fyrirmyndarfirði eru fréttir sagðar með hvískri yfir kaffibollum því Fyrirmyndarfjörður brimar af leyndarmálum. Undan gluggatjöldunum gægjast forvitnar kellingar. 

Ljóðrænn 

Fyrirmyndarfjörður er umlukinn stórbrotinni náttúru og náttúruöflum. Þeir sem eru ekki ómálga af leiðindum eru talandi skáld. 

Þrunginn sögu 

Í míkrókosmos Fyrirmyndarfjarðar speglum við öfl, uppbyggingu og krísur kapítalískra afla og stéttabaráttu – kvótakerfið er undir, útgerðin er undir, atgervisflótti 20. aldarinnar er undir, sjálfsmyndarkrísur þjóðarinnar eru undir. 

Og praktískur

Fyrirmyndarfjörður er passlega stór og passlega fjölbreyttur. Við eina og sömu götuna geturðu fundið stórgrósserinn og bæjarrónann, erlenda verkamenn og útlenska draumóramenn, kjarnafjölskyldur og bóhem. Það er stutt á pósthúsið, stutt á bæjarskrifstofuna, stutt upp á fjall og út í sjó. „Smábærinn er viðráðanlegur söguheimur“, sagði Sindri Freysson einu sinni í viðtali (um Augun í bænum). „Og það er hægt að gera ákveðna stúdíu á honum sem hefur miklu víðari skírskotun út í stærra þjóðfélag.“

* * *

Þrátt fyrir allar þessar klisjur og endurtekningar er ágætt að halda því til haga að þau skáldverk sem gerast í Fyrirmyndarfirði (og nágrenni) eru að öðru leyti býsna fjölbreytt að efni og formi. Frá drengjasögum Böðvars frá Hnífsdal að togarasögum Eyvindar P. Eiríkssonar og Njarðar P. Njarðvík, frá krimmum Árna Þórarinssonar, Yrsu Sigurðardóttur og Stefáns Mána að kómískum smásögum Arnrúnar frá Felli, frá feminískum frásagnarbókmenntum Bennýjar Sifjar Ísleifsdóttur að allegóríum Guðna Elíssonar og Reynis Traustasonar, frá trans þroskasögu Margrétar Tryggvadóttur að sósíalrealisma Óskars Aðalsteins, líkt og frá kvenskörungamyndum Guðmundar G. Hagalín að póstmódernískri auto-fiksjón Huldars Breiðfjörð er hvað sem öðru líður langur vegur. Þá er því heldur alls ekki svo farið að „utanbæjarmenn“ skrifi á einn veg um svæðið og „heimamenn“ á annan – þótt kannski séu kunnuglegu smáatriðin fleiri hjá þeim sem þekkja betur til. 

* * *

Fyrirmyndarfjörður er rannsóknastofa fyrir drauma landsmanna, óuppfyllta og/eða uppleysta. Í honum eru særðar fram ljúfsárar fortíðir sem virðast til góðs og ills hafa verið einfaldari og kraftmeiri en samtíminn, einfaldari og kraftmeiri en nafnlaust fjölmennið, einfaldari og kraftmeiri en umferðarteppur á slabbsósa hraðbrautum á leiðinni frá einu neyslumusteri til þess næsta, en líka grimmari og þröngsýnni, forneskjulegri og veiklundaðri. Fyrirmyndarfirðingurinn gegnir hlutverki „hins“ – líka fyrir okkur sem höldum stundum að við búum þar, að við „séum hann“, en það er ekki þannig – enginn er hann. Fyrirmyndarfjörður undirstrikar bara það sem við erum ekki. Hann er það sem við vorum til þess að getum verið – hann er ljótur þegar við viljum segjast orðin falleg, og fallegur þegar við viljum segjast orðin ljót. Ef líf okkar eru óspennandi eru lífin í Fyrirmyndarfirði æsileg; ef líf okkar eru yfirþyrmandi eru lífin í Fyrirmyndarfirði huggandi. Bældu karlarnir og ófullnægðu konurnar eru dormandi eldfjöllin sem við vonum að við séum, kjaftforar slordísirnar og upprennandi athafnaskáldin eru kraumandi eldfjöllin sem okkur dreymir um að verða, kvótakóngarnir frekjuleg sprengigosin sem við viljum geta kveðið niður. Hvort sem það tekst eða ekki verður lífið í Fyrirmyndarfirði aldrei leiðinlegt – nema inn á milli og þá verður það háskalega drepleiðinlegt. Og hvað sem því líður verður alltaf slegist á næsta balli, við vitum þetta, það verður riðið á bak við hús, kannski til skiptis en sennilega bæði í einu. Og síðan gerir aftakaveður. Það verður ekki næs en það verður allavega eitthvað. 

Ég gerði þau mistök í vikunni að pikka fæting á Facebook. Sjálfsagt var það ekki alveg óþarft en ég nennti því samt ekki fyrir rest. Þetta formatt er eiginlega hannað til þess að maður endi einn á móti öllum – nema maður sé að segja eitthvað svo fullkomlega sjálfsagt að það er óþarfi að hafa orð á því (sem er mjög mikið gert auðvitað, enda vinsælt). En maður leiðréttir ekki internetið. Og eiginlega sannfærir maður heldur ekki fólk um neitt – fólk mætir í svona rifrildi með sína afstöðu og það er alveg sama hvað hún er út úr kú (einsog að það sé eðlileg niðurstaða að 90% listamannalauna endi á höfuðborgarsvæðinu þar sem 60% fólks á heima), það bara ver hana. Einu sinni las ég um rannsókn sem sýndi því meira sem rökrætt var við fólk sem trúði ekki á gagnsemi bólusetninga og því meira sem þeim voru sýndar niðurstöður rannsókna, því ólíklegri voru þau til að láta af skoðunum sínum. Þetta gildir um margt fleira.

Hér eru líka hagsmunir í húfi, og forréttindi. Höfuðborgin er mikil menningarborg vegna þess að að því er hlúð. Fólk óttast að verði hlúð að öðru missi það sjálft spón úr aski sínum – að stærð þess sé einungis til í samhengi við smæð annarra. Það er gömul saga og ný.

En ég er þreyttur á rifrildum. Nenni ekki að vera „fávitinn“ í samræðum annarra. Ég hef nefnt það áður, að mér fannst þetta einu sinni gaman. Kannski trúði ég því þá að það gerði meira gagn. En fyrst og fremst er óþolið meira. Ég var að reyna að orða þetta fyrir sjálfum mér og fannst þá einsog þetta snerist líka um óþol fyrir ósamræmi milli þess sem ég býst við af fólki og það sem ég fæ að heyra. Að ég hreinlega trúi því varla að fólk sé að segja hlutina sem það segir. Að það standi við eigin niðurstöður. Og gremjan snýst þá um að standa þarna og endurtaka: skilurðu ekki hvað þú ert að segja? Aftur og aftur. Einsog maður búist við því að fólk fatti það – og segi eitthvað á borð við: „Ó, nei, það er ekki það sem ég var að meina“ eða „ah, ég mislas upplýsingarnar, nú skil ég betur“. En fólk skilur alveg hvað það er að segja. Og meinar það.

Vandi minn er þá fólginn í því að læra að viðurkenna fyrir sjálfum mér að stundum sé fólk bara hálfvitar. Að það meini sennilega ekki vel. Sem er auðvitað ekki eitthvað sem er gott að segja í samræðum samt. Því væri ekki „vel tekið“.

Það versta við mig er sem sagt óbilandi og óverðskulduð trú mín á öðru fólki. Ég væri frábær ef ég væri ekki svona hógvær.

***

Er eitthvað annað að frétta? Ég sef illa. Eru það fréttir? Ég hef verið duglegur að halda dagbók sem aftur dregur úr bloggþrótti mínum. Er maður grafóman ef maður vinnur við að skrifa? Ég skrifa allan daginn frá morgni til kvölds, nema ég sé að lesa. Eða geispa. En það þýðir ekki að ég skrifi neitt af viti. Á morgun verða skorin laufabrauð. Í næstu viku verður Shining sýnd í Ísafjarðarbíói. Þegar ég er búinn að kaupa allar jólagjafirnar verða haldin jól.

Góðar stundir.

Ég byrjaði daginn á því að blása af Dyflinnarferðina. Ég mun samt klára endurlesturinn á Ulysses og koma hérna inn umfjöllun um síðustu kaflana. En árlega listamannalaunabréfið barst í dag og ég lækka víst í launum um 25% á næsta ári – og var ég fyrir að reka mig með tapi, standandi ofan í sístækkandi holu. Ég veit ekki alveg hvernig maður lifir af 400 þúsund kalli á mánuði – í verktakalaun – með tvö börn og húsnæðislán. Þetta gerir samt fólk. En þá fer það áreiðanlega ekki í óþarfa utanlandsferðir.

Það tók Joyce sjö ár að klára Ulysses. Mér fannst það einhvern tíma langur tími en hafandi lesið bókina – og sjálfur eytt fjórum í Illsku, þremur í Náttúrulögmálin og þremur í Hans Blæ – finnst mér það eiginlega bara frekar stutt. Hann hefur áreiðanlega ekki verið á Facebook. Ekki bloggað.

Þetta er leiðindadagur. Ég hef heyrt í fleirum sem hafa lækkað í launum. Haukur Már fékk n´úll mánuði – sem er sturlað. Alveg kengruglað.

En sem sagt. Joyce var sjö ár með Ulysses. Það tók Ódysseif 20 ár að komast heim. Ég kemst áreiðanlega til Dyflinnar einhvern tíma (við frestuðum vel að merkja líka síðasta vor).

***

Ég er að lesa Marx. Eða hlusta á Marx. Ekki Karl samt heldur W. David Marx. Davíð Marx! Einn af sænsku menningarritstjórunum mælti með bókinni Blank Space: A Cultural History of the 21st Century. Bókin er sögð vera hörð gagnrýni á fyrsta aldarfjórðung nýrrar aldar, þar sem popptimismi (sú hugmynd að það sem er vinsælt hljóti að vera gott), omnivorismi (öll genre eru góð genre) og sjálfhverfa eru sögð grafa undan eðlilegri framþróun í listum – nýtt tekur aldrei við af gömlu, listamenn endurnýja sig ekki að ráði (nema kannski lúkkið), hlutir detta ekki úr tísku o.s.frv. Listamenn eru pikkaðir upp út frá samfélagsmiðlavinsældum og samfélagsmiðlavinsældir gera út á hið kunnuglega og ófrumlega annars vegar, og ósjálfbær hortugheit hins vegar (hinir hortugu þurfa að ganga langt til að vekja athygli, verða vinsælir og svo fer einhver að skoða hvað þeir sögðu til að vekja athygli og upp úr því er þeim slaufað).

Að mörgu leyti er þetta áhugaverð bók. Það er gaman að rifja upp þessi ár – þetta eru sirkabát fullorðinsár mín hingað til. En hún einblínir rosalega mikið á kúltúr sem frægðarfyrirbæri og segir þar með afar takmarkaða „menningarsögu“ – þeir sem eru teknir til skoðunar eru eiginlega undantekningalítið tónlistarmenn og það sem er fjallað um meðfram ferli þeirra er tíska, stjórnmál og tækninýjungar. Ég á tvo tíma eftir af bókinni (af 12 minnir mig) og það hefur enn ekki verið nefndur einn einasti rithöfundur, enginn myndlistarmaður – m.a.s. lítið verið fjallað um Hollywood og þá bara til að nefna Marvel eða Avatar. Tónlistarmennirnir eru allir súpersúperstjörnur – Taylor Swift og Kanye. Og svo eyðir hún talsverðu púðri í fólk einsog Paris Hilton og Kardashian-fjölskylduna. Bókin gengur með öðrum orðum út á að gagnrýna samfélag sem er með þráhyggju fyrir frægð og athygli, þar sem popptimisminn trónir, en er nákvæmlega sama marki brennd sjálf – sýnir ekki minnsta áhuga á neinu nema því sem er sensasjónalt eða viral. Nú má vel vera að þessi hluti menningarinnar hafi verið meira áberandi síðustu 25 árin en 25 árin þar á undan – en það þýðir hvorki að þannig selebkúltúr hafi ekki verið til á árunum 1975-2000 né að það hafi ekki verið gerð eftirminnileg list á síðustu 25 árum, sem vert sé að minnast (og sem verður minnst þegar rykið er fallið).

***

Annars langar mig ekki að skrifa í dag.

Ég er varla búinn að skrifa jó þegar autocomplete bætir við labókaflóðið.

Ég er ekkert búinn að lesa nema frábærar bækur. Staðreyndirnar hans Hauks Más, til dæmis, Fyrir vísindin eftir Önnu Rós – sem ég vona að sé lesin í Kurt Schwitters – Hvalbak eftir Maó Alheimsdóttur, Mara kemur í heimsókn eftir Natösju S, Gakk eftir Guðrúnu Brjánsdóttur og Tími til neins eftir Elínu Eddu. Ég er með einhver tilskrif um ljóðalandslagið í bígerð (fyrir sænskt tímarit) og hef ekki fleiri orð um þessar bækur í bili – mæli bara með þeim! – og kærleikar okkar Hauks Más gera mig ómarktækan, þótt ég standi við að bókin finnist mér frábær, segi kannski það eitt annað að hún er alls ekki um vitvélar eða hvað þær eru vitlausar (eða líklegar til að gera okkur vitlaus) heldur um það hvernig við bregðumst við staðreyndum sem við kunnum ekki að meðtaka – þegar það birtist alltíeinu einhver sem „kann ekki að lesa herbergið“ heldur dælir bara úr sér upplýsingum um eitthvað sem sannanlega gerðist og dregur af þeim rétt svo augljósustu ályktanir. Hún fjallar um vandræðasvipinn á okkur. Og mætti kannski lesa hana saman við kvikmyndina Festen.

***

Bjarni mundi ekki nákvæmlega hvað það var sem hafði fyrst leitt hann inn í veröld síðari heimsstyrjaldar þar sem hann dvaldi mestöll unglingsárin en mundi augnablikið þegar hann áttaði sig á því að stríðið var ekki bara atburðurinn sjálfur heldur líka sagan af honum.

Í fyrrakvöld las ég Bláa Pardusinn: Hljóðbók eftir Sigrúnu Pálsdóttur. Þetta er bók um þrjá hljóðbókahlustendur sem eru allir að hlusta á samnefnda bók á einhverri streymisveitu. Hljóðbókin er „söguleg skáldsaga“ um íslenska konu sem hefur lifað ævintýralegu lífi – meðal annars kennt dóttur Mussolinis ensku! – sem einhvern veginn í huga mínum rímaði við raupsögur íslenskra sjómanna, en það er bókmenntagrein sem hefur lítið farið fyrir síðustu 30 árin eða svo. Það er svolítill rómantískur sjoppustíll á hljóðbókinni sjálfri, hún er vel skrifuð en á sama tíma sensasjónalísk – og einhvern veginn skrifuð einsog á táberginu, einsog það sé eitthvað rosalegt að fara að gerast (sem það og er).

Unnur Andersen Jones hlustar á bókina af því hún óttast að hún fjalli um það sem hún hugsanlega fjallar um – ég get varla sagt meira án þess að skemma endann – en hún hlustar líka til þess einfaldlega að sofna (og gerir það á 45 sekúndum).

Bjarni Borg er skipreka sagnfræðingur og erfingi að súkkulaðiverksmiðju sem hlustar á söguna af ástríðu fyrir því að finna á henni sagnfræðilegu veikleikana – enda hafði skipbrot hans í námi sannfært hann um að „það væru hinar hráu skjalföstu staðreyndir, og tengsl þeirra við ótal smáatriði fortíðar, sem gerðu söguna í skýrri framsetningu að lyklinum að þeirri lausn sem samtíminn þurfti á að halda. Nú þegar þessi skelfilega saga gerði sig líklega til að endurtaka sig.“

Elín Helena Lacroix les hins vegar bókina – eða hlustar – af ástríðu fyrir einhverjum innri sannleika skáldskaparins og finnst jafnt smávægileg söguleg atriði bókarinnar sem og stórvægilegur búningur hennar litlu skipta – seinni heimsstyrjöldin og allt hitt er bara rammi til þess að segja eitthvað um mennskuna og þar hlýtur „sagnfræðin“ að lúta í lægra haldi fyrir „sögunni“.

Þessir þrír lesendur eru auðvitað á „collision course“ einsog það heitir – þeir hljóta að lenda í árekstri, allir að keyra í sitthvora áttina á sömu akreininni (?). Þetta er stutt bók og snörp og einhvern veginn rúmar hún samt alls konar útúrdúra – en fjallar í kjarnann um muninn á því að segja satt og því að segja satt eða segja satt. Hún er með alvarlegt heimspekilegt hjarta en líka sprenghlægileg í gegn.

***

p.s.

(Og svo ég haldi áfram að vera ósammála túlkunum annarra – án þess að vísa til þeirra – þá er Blái Pardusinn alls ekki melódrama um persónur – og við verðum að fara að hvíla þessar endalausu klisjur um að tengja eða tengja-ekki við persónur – þær eiga alls ekki við um jafn margar bækur og þeim er beitt á, það eru ekki allar bækur um persónur, og stundum – þegar persónurnar eru ógeðfelldar, til dæmis – þá snýst þetta meira um lesandann en bókina, sumir hafa enga samúð með syndurum. Það eru persónur í Bláa pardusnum, alls ekki ógeðfelldar, og við dveljum ekki lengi hjá þeim – fáum af þeim snappsjott – en heildin, rímið/speglunin, í mis-passífri hlustun þeirra þriggja og aktífum ævintýrum Guðrúnar, er það sem krefst lesturs. Yfir og út.)

Þegar ég var í menntaskóla. Svona ættu allar bloggfærslur miðaldra manna að hefjast. Þegar ég var ungur maður. Fullur af æskuþrótti. Kynorku! Þegar ég var framsækinn og stæltur. Þegar ég var á þeim aldri að ég hefði getað leyst upp veröldina með því einu að einbeita mér svolítið. Þá fór ég ásamt bekknum mínum í svokallaða „menningarreisu“ til Reykjavíkur. Tilgangur þessa ferðalags var að líta við á því sem hét áreiðanlega „háskóladagar“ eða eitthvað álíka – að kynna sér starf þeirrar menntastofnunar – og að sjúga í sig borgarmenninguna. Eftirminnilegasta augnablik þessarar helgar er þegar við stóðum saman fjórir-fimm góðir vinir fyrir utan veitingastað sem hét einhverju ítölsku nafni í einni af hliðargötum Laugavegs, biðum eftir leigubíl í slabbi og regni að lokinni veglegri máltíð. Þetta var lokakvöldið. Kannski höfðum við verið afgreiddir um bjór á barnum. Svona höfðum við áreiðanlega fram til þessa aðallega staðið í útlöndum – á Benidorm í þriðjubekkjarferðalagi eða í Kaupmannahöfn á einhverri Hróarskeldureisu – en aldrei í höfuðborginni. Og einn vina minna dæsti þunglega, en á sama tíma saddur og glaður, og sagði: Reykjavík. Heimsborg smáborgaranna. Og við hinir kinkuðum kolli. Mér fannst þetta gáfulega mælt – sennilega aðallega af því ég var Ísfirðingur og það er rígur, en líka af því þetta var einhvern veginn bæði í senn einsog að vera í útlöndum og alls ekki. Þetta var ekki alveg nógu framandi en samt ekki heima.

Það sem ég man ekki alveg nógu vel eftir er Hamlet Baltasars Kormáks sem við sáum í Þjóðleikhúsinu. En hann rifjast nú samt aðeins upp fyrir mér núna í umræðunni um Hamlet Kolfinnu Nikulásdóttur (af hverju finnst mér þessi nöfn svona skyld – Kolfinna Nikulás og Baltasar Kormákur – það er einhverjir ljóðstafir í þessu)? Af því að í minningunni eru umræðurnar um þær svo svipaðar. Að það þurfi að færa hverri kynslóð sinn Hamlet. Að það þurfi að ögra hefðinni (eða ekki). Þurfi pönk og læti (eða ekki). Samtíma. Það viti engin hver hin „Shakespearska“ hefð sé, viti enginn hvernig hann setti upp þessi verk – og að hefðin eigi sér líf sjálfstætt frá William sjálfum og hans uppsetningum og það skipti engu máli fyrir hefðina hvernig hann gerði það. Und so weiter.

Það sem slær mig núna, miðaldra mann án lífsþróttar og kynorku, er að svona uppfærslur skuli alltaf gerðar á sömu forsendum og með svipaðar hugmyndir um æskuna eða almenning að vopni. Einsog æskan sé fasti. Eitthvað fyrirbæri sem gegni pönkhlutverki – og þá felast í því hlutverki væntingar um að vaxa úr grasi, hætta að vera pönkari (mér er sagt það sé ekkert hallærislegra en fimmtugur pönkari – enda eru allir pönkararnir hættir að vera pönkarar, eða réttara sagt búnir að rebranda pönkið sem eitthvað sem hentar betur fimmtugum – eða réttara sagt sextugum – körlum og konum).

Spurningin sem ég spyr mig er einfaldlega hvort þetta sé í samræmi við veruleikann eða hvort þetta sé leikur með einhverjar persónugerðir sem eru ekki til lengur. Við lifum ekki á tímum agressífrar ögrunar – ekki listavinstramegin við miðju, í dag er það fyrst og fremst afturhaldshægrið sem ögrar vísvitandi, rekur upp vísifingur og segir fólki að fokka sér. Og kannski einhverjir inselar, þá sjaldan þeir manna sig upp. Fyrir þessu eru ýmsar ástæður – ekki síst bara sú að viðstöðulaust áreitið sem fylgir tækjabúnaðinum okkar, galdrastöfunum, gerir þögnina að stærstu mögulegu byltingunni. Rónna.

Ég upplifi æskuna og nútímann sem mjúk – ekki transgressíf heldur tillitssöm og stundum taugaveikluð og stundum low-key reið og stundum lost. Það er þessi lostleiki sem gerir Hamlet tímalausan – það er hann sem við eigum alltaf sameiginlegan og hann sem bergmálar í öllu frá Ulysses til 101 Reykjavík. Og þennan lostleika – þessi týndheit – þarf áreiðanlega að finna og orða upp á nýtt fyrir hverja kynslóð. En kannski er hættan alltaf sú að maður detti inní einhverja Shakespearska hefð – skrúfi bara Prodigy í botn, vísi í klám og pólitík og láti alla fá nútímavopn, af því það sé þannig sem æskuþróttur og týndleikinn birtist (öllum kynslóðum).

Ég ætlaði að fara suður og sjá Hamlet Kolfinnu. Það var á haustplaninu. En svo er ég bæði úrvinda eftir ferðalög haustsins og í svo djúpri skuld við bankann og skattinn og lífeyrissjóðina að mér finnst ósennilegt að ég splæsi á mig svo mikið sem notaðri bók fyrren einhvern tíma í vor. Það er líka eiginlega alveg sama hvað hún hefur gert við hann, mig hefði samt langað að sjá það, og hefði alltaf notið þess – og ég hef fulla trú á að mjög margt af því sé líka mjög gott, ég hef lesið bæði sóknardóma og varnardóma og fundist það skemmtilegur fagurfræðilegur debatt, og það hefði verið gaman að fá að máta sínar Hamlethugmyndir við niðurstöðuna á sviðinu. Og sennilega er ég bara að skrifa þetta til þess að syrgja glatað tækifæri.