Fjallabaksleiðin

Nú verða sagðar fréttir.

1. Fimm ljóð hlaut tilnefningu til Maístjörnunnar – ásamt Félagslandi eftir Völu Hauksdóttur, Möru kemur í heimsókn eftir Natösju S, Postulíni eftir Sunnu Dís, Fyrir vísindin eftir Önnu Rós og Þyngsta frumefninu eftir Jón Kalman.
2. Ég komst ekki á athöfnina en það verður upplestur í næstu viku sem ég hélt að kæmist ekki á, en svo var mér gert ljóst að flugfarið yrði greitt, og ég mæti því. Þetta verður í Þjóðarbókhlöðunni miðvikudaginn 6. maí kl. 11.30.
3. Úlyssesferðin er komin aftur á dagskrá. Og ég er farinn að tala um Úlysses á íslensku. Joyce notar vísvitandi latínuheiti Ódysseifs, Úlysses, á bók sína og í langflestum þýðingum hafa menn reynt að halda þessu – Ulises, Uliks, Ulysse, Ulisse, Uliss o.s.frv.

***

Úlyssesferðin hefst 10. júní. Ég reikna með að vera einn fyrstu dagana og fá svo einhvern selskap aðeins síðar. Ég ætla að byrja á því að vera þrjá daga í Dyflinni og fara á alls konar viðburði – taka svo tvo daga í Belfast, sem er ekki tengt Joyce, en ég fór þangað í mína fyrstu utanlandsferð árið 1995 (áður en „the troubles“ lauk) og langar að litast aðeins um fyrst ég er í nágrenninu. Fimmtánda júní kem ég aftur til Dyflinnar, 16. júní er Bloomsdagur – þá á ég bókað (ásamt Lomma) í Bloomsday breakfast, með steiktum nýrum og öllu saman. 20. júní fer ég heim.

Á dagskránni er að koma við á öllum helstu sögustöðum, Martelloturni, Glasnevin kirkjugarði, Swenys apótekinu, Howth höfða, Sandymount ströndinni, Nighttown (Monto), National Library og National Gallery og Eccles stræti 7. Ég ætla líka á The Museum of Literature og hef bókað mig í gönguferðir og viðburði – meðal annars einn dada kabarett og tvo leikþætti in situ, einsog við Joycelesandi gáfumennin segjum, þ.e.a.s. á staðnum (upphaf bókarinnar í Martelloturni og Kýklópaþátt – reyndar bara á einhverri krá – Barney Kiernan húsið er enn til en kráin ekki). Og svo eitt sjó í leikhúsi. Ég hef átta daga í Dyflinni og tvo í Belfast og Dyflinnardagskráin er þegar orðin svo þétt að ég er farinn að hafa áhyggjur af að missa af einhverju vegna tímaskorts.

Ég misreiknaði mig aðeins í áætlanargerðinni því að Bloomsday Festival á sér stað 11.-16. júní og ef ég væri að gera þetta núna færi ég heldur til Belfast eftir það en að vera að yfirgefa bæinn í miðju festivali. 17.-20. er minna um sjó – en þá líka meira næði til að uppgötva hluti á eigin forsendum.

Og vegna þess að Joyce er aftur á dagskrá er ég líka aftur farinn að mata mig mest megnis á Joycebókmenntum. Ég las Joyce: Ett Porträtt (í sænskri þýðingu, sem sagt) eftir skáldið Ednu O’Brien. Þetta er lýrískt og skapandi hjá Ednu þegar það er best en verður líka á köflum svolítið einsog stikkorðaútgáfa af þykku Ellman-ævisögunni (sem ég var að hlusta á í bílnum um svipað leyti og ég las þessa, og sem ég hef lesið áður – hún er frábær en rosalega mikið „ævisögulega aðferðin“, þ.e. barn síns tíma, og auðvitað exhaustive, þ.e.a.s. tiltekur bara allt sem hann hefur fundið, en það er líka þannig sem þannig bækur eiga að virka). Edna er best þegar hún er að lýsa afstöðu sinni til Joyce – líka þegar hún skrifar það umdeildasta í bókinni, þegar hún fullyrðir að maður þurfi að vera skrímsli til að skapa eitthvað af viti (kannski er hún að réttlæta eitthvað í eigin fari – Joyce var sjálfhverfur og drykkfelldur en hann var ekki neitt skrímsli).

Svo las ég Í Dyflinni aftur. Nú í SAM þýðingunni. Aftur er þessi titill einhver tilraun til þess að gera eitthvað þjált sem þarf ekki að vera svona rosalega þjált. Dyflinnarbúar ætti hún að heita. Áherslan á að vera á fólkinu. Og það er margt athugavert við þýðinguna annað – stundum skiptir SAM um orð í miðju kafi, eftirrit verður afrit og álíka – og orðalag hans er almennt sérsinna, svo ég hugsaði til skiptis að það væri undarlegt að leyfa honum að komast upp með sumt af þessu, en að sama skapi öfundaðist ég út í að málsnið þýðanda fengi að halda sér. Það er alltof rík tilhneiging til þess að búa til eitthvað staðlað málsnið í þýðingum – eitthvað sem er hvorki málsnið höfundar né þýðanda heldur svona miðgildis-íslenska. Jafnvel miðgildis-reykvíska. Ég held við verðum að fara að snúa okkur út úr því, jafnvel þótt hlutir hljómi þá síður „þjálir“ í eyrum miðgildis-íslendinga. Þetta stendur blómgun tungumálsins fyrir þrifum.

Sögurnar eru alltaf jafn ótrúlegar. Ég held að nú hafi Arabí, Tveir kavalérar (Two Gallants), Vandræðalegt atvik (hét hún það ekki? ég er ekki með bókina hjá mér – orðið var áreiðanlega „vandræðalegt“, en sagan heitir A Painful Case og það er ekkert vandræðalegt við að kona verði fyrir lest) og Náð (Grace) snert mig mest. Og mér fundist skemmtilegt að dvelja við í senunum sem „þjóna engum tilgangi“ – sem eru bara einsog málverk af stað og stemningu. Þessar sögur eru stundum einsog að stíga upp í sporvagn sem stoppar af og til – og þá litast maður bara um áður en sagan fer aftur af stað. Þetta er kannski mest áberandi í Framliðnum (The Dead – og nú er ég að bera í bakkafullan læk af þýðingargremju en þessi saga hefði bara mátt heita Hinir dauðu). Og þetta er sérstaklega gaman á þessum Iowa Writer’s skóla tímum þar sem allar sögur þurfa að vera á stöðugri hreyfingu.

Joyce i Sverige. Þessa bók fann ég hjá bóksala við Fyrisá í Uppsala um daginn, þar sem við John Swedenmark vorum að spóka okkur fyrir viðburð í bókabúð. Svona bókinista – einsog í París, með bókakassa fulla af góðgæti. Bókin kom út árið 1986 og inniheldur ritsmíðar eftir bæði fræðimenn og höfunda, bæði fræðilegt efni og innblásið, og er skipt upp í þætti – einn um áhrif Joyce á sænska höfunda, einn um þýðingar á Joyce, einn um áhrif sænskrar menningar á Joyce (Joyce var skandinavisti sem dýrkaði Ibsen, talaði dönsku og norsku – fyrsta þýðing sem gerð var á verki eftir Joyce var á sænsku, Dubliners, og hann óf nafn þýðandans Ebbu Atterboom inn í Finnegans Wake, og menn hafa mikið leitað að bréfaskriftum þeirra Ebbu en ekki fundið) og svo eftirþankar um Joyce. Það sló mig hvað þetta var allt húmorslaust. Þeir sem verja Joyce og elska taka það hlutverk mjög alvarlega og þeir sem gagnrýna hann gagnrýna hann fyrir að vera í „tómagangi“ – endalausum og sálarlausum intelektúalisma. Sem er mér óskiljanlegt – það er ekki til mennskari bók en Úlysses og það er ekki til bók sem upphefur leikgleðina meira en Finnegans Wake. Mér skilst líka að fyrsta þýðingin á Úlysses á sænsku – sem var unnin af finnlands-svíanum Thomas Warburton – sé einmitt húmorslaus, svo kannski hefur það eitthvað með málið að gera, en bókin var endurþýdd fyrir nokkrum árum af Erik Anderson, sem er allt annað en húmorslaus (og hvers bók, Dag in och dag ut med en dag i Dublin, þar sem hann gerir grein fyrir þýðingarstarfinu, er í póstinum).

Finnegans Wake. Ég er búinn með 29 síður (plús formála). 599 síður eftir. Ég veit ekki hvort ég endist hana alla. Mér er það til efs. Ég er ekki einu sinni viss um að þetta sé bók sem maður eigi að lesa. Ameríska konseptskáldið Kenneth Goldsmith talaði um að hann væri ekki að leita sér að „readership“ heldur „thinkership“ – ekki lesendum heldur hugsendum. Að vísu dugir manni ekki konseptið eitt til þess að ná sambandi við Finnegans Wake – maður þarf að lesa hana og sennilega gefa sér svolítinn tíma til að ná þessu sambandi, leyfa henni að steikja svolítið í sér heilann. Og þá getur maður væntanlega gripið niður í hana hvenær og hvar sem er og bara farið í les-túr nokkrar síður. Svona einsog maður ráfar um skóg eða upp á fjall. Það er konseptið. Þetta er frídagabók. Og einsog frægt er þá byrjar hún í miðri setningu – seinni hluta þeirrar setningar sem endar bókina – sem styður þá kenningu mína að maður megi stinga sér ofan í hana hvar sem er, hún hefur ekkert eiginlegt upphaf og engan endi, heldur gengur í hring.

FW er mjög fyndin og frjó en hún er auðvitað líka gersamlega óskiljanleg. Einhver sagði að með Úlysses hefði Joyce ekki bara hrundið af stað byltingu – einsog hver annar módernisti – heldur líka fullnustað hana. Úlysses á fyrsta og síðasta orðið í sinni eigin byltingu. Og hvert heldur maður þá? Hvernig toppar maður bók sem tekur 100 ár að lesa svo vel sé? Með bók sem tekur 1000 ár að lesa? Það segir allavega sína sögu að á meðan Joyce er að skrifa FW er dóttir hans Lucia, sem hann var mjög náinn, að missa vitið – og Joyce telur að það sé vegna þess að hún sé, andskotinn hafi það, haldin snilligáfunni hans. Hann hafi látið snilligáfuna ganga í arf einsog hverja aðra bölvun – sömu bölvun/snilligáfu og gerði Joyce veikan og taugaveiklaðan, sem kostaði hann sjónina og hreystið (hann var mjög hraustur ungur maður). Og það sé snilligáfan sem sé að drekkja Luciu – hún sem kalli fram geðsýki í einum en Finnegans Wake í öðrum.

Auk þess er ég byrjaður á Emily Wilson þýðingunni á Ódysseifskviðu (af hverju ekki bara „Úlysseskviða“, fyrst það má skipta þessum nöfnum út eftir hentugleika!) Og er enn að hlusta á Ellman þegar ég hef tækifæri til – sem er ekki oft. Já og ég keypti mér nýjan Úlysses í risabroti með ofsalega fallegum myndum eftir Eduardo Arroyo.

Ég hef ekki þýtt mörg heil ljóðasöfn um ævina. Árið 2000 byrjaði ég að þýða valin ljóð eftir Allen Ginsberg – og gekk svo með hana frá Heródusi til Pílatusar í sjö ár. Það endaði þannig að við Ginsberg fórum saman inn á M´ál og menningu undir verndarvæng Silju Aðalsteinsdóttur, sem gaf út Maíkonunginn. Launin mín voru svo sem ekki beysin, einhver pínulítil þýðingarstyrkur sem fékkst – ég giska á 100 þúsund kall (í 2007 krónum) – allavega í engu samræmi við verkið. Sem er regla en ekki undantekning þegar ljóð eru annars vegar. Svo fyrir um áratug þýddi ég tvær bækur í beit, annars vegar Erfðaskrá vélstúlkunnar eftir Idu Linde og svo Hvítsvítu eftir Athenu Farrokhzad. Erfðaskráin kom út hjá Meðgönguljóðum og ég man hreinlega ekki hvort ég fékk nokkuð fyrir það – kannski var það einhver 25 þúsund króna styrkur eða álíka. Og einhver eintök fékk ég. Hvítsvíta fékkst útgefin með fifferíi – við sömdum um prósentur sem við Athena skiptum með okkur. Ég held ég hafi endað með 32 þúsund krónur í vasanum fyrir það verk.

Um langt skeið var ég með tvær ljóðabókarþýðingar á dagskránni – taldi þær gjarnan með þegar ég var að sækja um listamannalaun til dæmis. Annars vegar valin ljóð eftir Gertrude Stein og hins vegar Alfabet eftir Inger Christensen – sem er eitt höfuðverka evrópskrar ljóðlistar á 20. öld (svona bók sem er til í nokkrum þýðingum á öllum helstu málum). Af og til hef ég ætlað að þýða líka Jack Spicer og svo á ég þvílíkt fjall af þýðingum sem hafa annað hvort ekki birst eða birst í tíma- og vefritum eða birst í ljóðaþýðingasafninu 131.839 slög með bilum – að taldi yfir þúsund síður þegar ég skoðaði það síðast. En að vísu var ég einhvern tíma búinn að skera það niður í svona 200 síðna best-of, þegar ég hugðist koma því út – en það strandaði bara á áhugaleysi allra um þetta og kannski orkuleysi mínu líka.

131.839 slög með bilum er bók sem kom út 2007, eða um það leyti, og innihélt fjöldann allan af þýðingum á framúrstefnuljóðum (aðallega) – hún var gefin út af Ntamo í Finnlandi, sem er print-on-demand forlag, og það er ekki einu sinni til eintak af henni á Landsbókasafninu. Kostnaðurinn við að koma henni í sölu á Íslandi reyndist mér ofviða. En einhverjir hafa sjálfsagt pantað sér hana frá Finnlandi (þar sem hún er enn til). Ég held ég eigi eitt eintak sjálfur – einhver keypti ég og gaf og ég kom alveg garanterað út í stórum mínus frá þeirri útgáfu (sérstaklega ef litið er til þess að á þessum tíma lifði ég mestmegnis á loftinu).

Á síðasta ári ákvað ég svo að hætta þessu slugsi með Inger – sem ég byrjaði að þýða 2009, fyrstu erindin birtust í Af steypu, nokkur í viðbót á Starafugli einhvern tíma – fyrst 2018 og svo 2019 – sennilega eitthvað á Tíu þúsund tregawöttum þar áður. Þetta var ekki áhlaupaverk – byrjunin er frekar beisikk en þegar maður er kominn yfir fyrsta þriðjung verður róðurinn sífellt þyngri. En þetta er líka rosaleg bók. Texti sem vellur og sýður og dansar og svífur og kannski umfram allt annað grær. Alfabet er bók um stríð og náttúru og þá viðstöðulausu ógn sem okkur stafar af sjálfum okkur – en líka bók um allt sem er til, allt sem blómstrar, allt sem við getum fundið lyktina af og snert. Bók sem talar við heim sem stendur alltaf bæði á öndinni og á barmi sjálfseyðileggingar. Og þetta „kerfisljóð“ einsog það er kallað – ljóð af tagi sem er íslenskri ljóðlist framandi, ný jurt – framúrstefna ort inn í mynstur bæði stafrófsins og fibonacci-rununar. Alfabet er meistaraverk Inger – sem er mesta ljóðskáld sem norðurlöndin hafa átt, að ekki nokkrum frátöldum – þótt manni sé alveg óhætt að halda líka upp á Det og Sommerfugledalen.

Ég komst á enda í febrúar og sendi fyrst fyrirspurn á forlagið til þess að spyrjast fyrir um áhuga og var beðinn um handrit, sem ég sendi, og svo beið ég í tvo mánuði. Niðurstaðan kom fyrir helgi. Þetta borgar sig ekki. Sem er auðvitað sorglegt en líka niðurstaða sem ég hefði getað nefnt áður en nokkrir útreikningar áttu sér stað – ljóðlist borgar sig ekki. Það er ekki þess vegna sem nokkur stundar hana – maður hvorki skrifar hana, gefur út, né les vegna þess að það borgi sig. Ekki í cold hard cash. Ljóðlist er ábatasamur hallarekstur í sama skilningi og raftækjaframleiðsla er gróðabransi sem skilur eftir sig sviðna jörð.

En hvað um það. Ég þarf að taka einhver önnur skref til þess að gefa þetta út. Skrifa fleiri útgefendum – sem ég hef ekki gert í nærri 20 ár – og leita hófanna. Einhver stakk upp á því að ég myndi safna áskrifendum til þess að gera verkefnið meira aðlaðandi fyrir hvern þann sem tekur að sér að gefa bókina út. Það er óvitlaust (og raunar margir þegar lýst sig viljuga til þess að kaupa bókina útkomna). Það er hægt að fá styrki fyrir þýðendalaununum. Það er kannski hægt að „sóa“ því fé í prentkostnað – það er hægt falast eftir ókeypis ritstjórn. Og svo framvegis. Sennilega þýðir það allt saman samt að ég verði að fresta skáldsögunni minni um ár meðan ég vinn í þessu – en hún má áreiðanlega við því, það er ekki heimsendir. Ekki einsog ég sé kominn með vilyrði eða samning eða nokkurn skapaðan hlut heldur. Varla að ég sé kominn með punkt.

En þetta er samt allt eitthvað sorglegt líka og inn á mill þess sem mig langar að stökkva á fætur til þess að berjast fyrir bókinni með kjafti og klóm langar mig líka bara til að kasta árum fyrir borð – muldrandi við sjálfan mig, í beiskju ef ekki heift, að það sé ekkert að verða eftir af „bókmenntum“ í þessu bókalífi, sem snúist bara um að prenta merkingarlausa stafi í samkeppni við merkingarleysu alnetsins í von um að einhver lesi þá – af því það sé betra að lesa eitthvað en ekkert.

Sjálfs mín vegna langar mig nú meira að falla baráttumegin fram úr rúminu á morgnana – það er ívið gleðilegra, svona fyrir sálina, en helvítis uppgjöfin. Og fyrst ég gat gengið með Ginsberg milli forlaga í 7 ár get ég kannski gengið í einhver ár með Inger líka. En ég hef líka lengi verið þeirrar trúar að viðri maður ekki fýluna í sér sé líklegt að hún grafi um sig og ýldi í manni holdið.

ps. Einsog sést á titlinum ætlaði ég bara að skrifa nokkur orð um Inger Christensen. En þau urðu ekki mörg. Ætli ég spari þau ekki fyrir formálann meðan ég er að ráða ráðum mínum um framtíðina.

Það hefur verið aðeins of hátt tempó á mér síðustu vikurnar. Mikil músík, mikið skrifað, margt á könnunni, bæði í vinnu og frítíma og fjölskyldu (sem samtíminn virðist meira skilgreina sem vinnu núorðið en frítíma – ég veit ekki alveg hvað mér finnst um það). Það er ekki endilega útlit fyrir að næstu tvær vikurnar verði löðurmannlegar heldur – en með Bob Dylan heiðurstónleikunum í gærkvöldi er í öllu falli ákveðnu og stóru verkefni lokið. Ekki þar fyrir að það hefur verið fjarska gaman – ég er bæði búinn að vera að skrifa skemmtilega hluti (sumt er þegar birt, t.d. í Lestinni, annað er á leiðinni og enn annað endar ábyggilega bara í ruslafötunni) og taka þátt í tveimur geysiskemmtilegum tónlistarævintýrum, fyrst að spila með Skúla mennska frænda á Aldrei fór ég suður og svo að spila á Bob Dylan.

En ég fann það um miðja síðustu viku núna að kognítífir hæfileikar mínir – gáfur sem hafa mest að gera með minni og úrvinnslu – voru hálf uppurnir. Ég til dæmis gleymdi pin-númerinu mínu alveg upp úr þurru. Og átti erfitt með að svara einföldum spurningum – það var einsog snerpuna vantaði í mig. Snerpuna og skerpuna. Það lagar það ekkert nema hvíld og kannski útivist og lestur.

Ég fékk annars stórt þýðingaverkefni – sem ég þarf ekki að byrja á alveg strax – og ætla að láta verða af því að fara til Dublin í sumar. Fjárhagurinn leyfir það aftur, sem sagt. Og í stað þess að fara í maí ætla ég að fara í júní á sjálfan Bloomsdag og ég ætla líka að líta til Belfast í nokkra daga – en þangað fór ég í mína fyrstu utanlandsferð án foreldra þegar ég var nýorðinn 17 ára, 1995, og það var vopnahlé en enn svolítið eftir af the troubles. Það var mjög eftirminnileg ferð – og Belfast eftirminnilegur staður – sem ég registeraði samt alltaf bara sem hálfgert ævintýri. Eða í gegnum einhvern filter sem fannst bara útlönd framandi – og mest bara forvitnilegt að lögreglubílarnir væru brynvarðir trukkar eða að manni væri ráðlegt að fara ekki með svörtum (breskum) leigubíl inn í kaþólsku hverfin. Eða öfugt. Það var einsog alvaran næði ekki alveg í gegn.

En næst á dagskrá er Svíþjóð. Ég hef gleymt að uppfæra event-dagatalið mitt hérna í hliðarreitnum – en ég verð sem sagt með Náttúrulögmálaprógram í Söderbokhandeln í Stokkhólmi á fimmtudag, tala um íslenska ljóðlist síðustu ára á hlaðvarpsevent hjá Örnen och kråkan á föstudag og Náttúrulögmálaprógram í Uppsala á laugardag. Svo ætla ég að dvelja hjá Aram í Västerås í nokkra daga og fara með honum á Yerma – sem er á fjölum borgarleikhússins í Västerås.

Annars datt Ófeigur Sigurðssson, minn aldavinur, hér óvænt í bæinn á föstudag. Hann var á leiðinni í fjallaskíðaferð í friðlandinu. Að vísu ekki með fjallaskíði heldur snjóþrúgur og 35 ára gamalt snjóbretti. Ég var með bókhald og skatta á dagskránni þann daginn en sló því öllu á frest og fór með Offa í göngutúr og kaffi – sinntum að vísu nokkrum erindum saman. En það var fjarska gaman – Ófeigur er engum líkur og fáir jafn samræðuskemmtilegir. Hann kemur svo aftur í maí til að taka þátt í Bókmenntahátíð Flateyrar – og þar fæ ég að spjalla við hann og Birtu Ósmann á sviði.

Ég ætlaði að vera voða duglegur við að dokumentera Goranovo proljeće – ljóðahátíðina Vor Gorans, sem kennd er við ljóðskáldið og andófsmanninn Ivan Goran Kovacic. En um leið og sjálf hátíðin hófst og ég hitti hin skáldin gafst fjarska lítill tími til annars en að sinna henni, hátíðinni og nýjum og gömlum vinum. Ég hitti þarna góðkunningja einsog Jenny Tunedal og kynntist betur fólki sem ég hafði hitt áður, einsog Ainu Villanger, Monicu Aasprong, Svetlönu Carstean og Söru Hallström (sem var m.a.s. með á fyrsta Nýhiltúrnum 2003), og hitti svo í fyrsta sinn stóran hóp skálda frá Slóveníu, Króatíu, Makedóníu, Danmörku, Sápmi, Bandaríkjunum, Haiti, Ungverjalandi og Póllandi. Það væri ekki orðum aukið að segja að með okkur öllum hafi tekist nokkrir kærleikar þar sem við sátum saman nánast sleitulaust í þrjá sólarhringa – keyrðum um Króatíu, lásum upp og ræddum allt milli himins og jarðar. Ég vil ekki hljóma einsog einhver vanviti en stemningin var göldrum líkust. Ég held ég telji þetta fólk óhræddur til vina minna héðan í frá, líka þá sem ég var að hitta í fyrsta sinn.

Meðal þess sem gerðist á hátíðinni var að veitt voru verðlaun – Krans Gorans – sem féllu í skaut hins áttræða Milko Valents. Hann var með okkur fyrstu dagana, pöddufullur og afar skrautlegur í öllu tilliti, meig yfirleitt bara þar sem hann stóð, var klæddur einsog tvítugur hipphoppari og fór mjög í taugarnar á öllum sem skildu króatísku – við okkur hin sagði hann mest „hello, baby“ og „wow!“ Eftir að búið var að afhenda honum kransinn í fæðingarbæ Gorans, Lukovdol, var honum keyrt aftur til Zagreb – enda varla mönnum sinnandi, einsog heitir. Nú áðan rak ég svo augun í fr´éttir þess efnis að hann hefði verið sviptur kransinum eftir að í ljós komu einhver ummæli hans um pedófíliu, sem hann er víst ekki alveg mótfallinn. Hin verðlaun hátíðarinnar, sem eru ætluð byrjendum, féllu í skaut Körlu Kostadinovski, sem er auk þess að vera ljóðskáld hinsegin aktífisti, og féllu þau í öllu betri jarðveg.

Það kom út bók eftir mig tengd hátíðinni – með völdum ljóðum í þýðingu Dariu Lazic. Það var ekki lítið skemmtilegt.

Á lokakvöldinu lék svo tónlistarkonan Iva Bobanovic – ég veit ekki hvort þetta myndband hérna að neðan gerir henni réttlát skil, en tilfinning allra viðstaddra var eitthvað á þá leið að hér færi tónlist sem væri framúrskarandi á einhvern máta sem maður yrði ekki vitni að á hverjum degi. Einsog að sjá Bob Dylan 1963, hugsaði maður, en kannski var það líka vegna þess að hún leit líka svolítið út einsog Bob, í leðurjakka og gallabuxum með hárið út í loftið (hún er minna lík honum í þessu myndbandi).

Heimferðin var svolítið svakaleg. Ég lufsaðist óþarflega seint heim úr lokapartíinu – en hver veit svo sem hvað er þarft í þeim efnum, ekki skorti gleðina allavega – við komum upp á hótel klukkan fjögur og fimm okkar hittumst svo aftur í lobbíinu klukkan sex. Við vorum búin að panta Bolt-bíl en hann hringsólaði bara eitthvað í kringum okkur og lét sig svo hverfa (kannski vegna þess að hann áttaði sig á því að hann var ekki með pláss fyrir fimm farþega – sem var þó það sem við höfðum pantað). Við köstuðum okkur í tvo leigubíla – sem reyndust kosta mjög misháa upphæð (og ég lenti í því að greiða þann dýrasta).

Fyrri flugvélin, sem flaug frá Zagreb til Amsterdam, var hálfgerð sardínudós. Mér líður aldrei sérstaklega vel í flugvélum en þessi var óvenju smágerð – en mér tókst nú samt að loka augunum aðeins. Í Amsterdam reyndist takkasíminn minn batteríislaus og Schipholnetið óvirkt – ég margreyndi í alls kyns tækjum áður en ég gaf mig og setti SIM-kortið yfir í snjallsímann, meðal annars til þess að geta athugað með veður á Íslandi, beðið um aukasólarhring til þess að skila Lestarpistli vikunnar (sem ég tók upp áðan og sendi), panta hótelherbergi á Hraunsnefi (fyrst ég kæmist ekki heim vegna veðurs) og láta Nödju vita.

Í seinni flugvélinni lenti ég – sem er svo ofvaxinn á langveginn – við hliðina á manni sem var mjög ofvaxinn á breiðveginn. Einn flugþjónanna sá aumur á mér og flutti mig að neyðarútgangi, sem var vægast sagt vel þegið, og bætti mér nokkuð upp að þegar matarvagninn kom til mín reyndist hann tómur að frátöldu nammi og gosi. Ég horfði á Many Saints of Newark – myndina um æsku Tonys Sopranos – með engu hljóði. Hún var ekki nógu góð, a.m.k. ekki svona hljóðlaus.

Ég hafði gist á hóteli uppi á Ásbrú áður en ég fór út – og hafði þá vel að merkja komið til borgarinnar degi snemma vegna ófærðar. Þegar ég beið eftir töskunni minni í Keflavík var ég eiginlega alveg viss um að hún kæmi ekki, af þeirri ástæðu einni að ég hafði asnast til þess að skilja bíllykilinn eftir í henni. Og var talsvert létt þegar hún birtist. Ég barðist í gegnum stórhríðina og fann mér leigubíl á vegum indæls rúmensks manns – sem var að hlusta á viðtal við norska konu á Lindinni, hún talaði á norsku en maður þýddi jafn óðum það sem hún sagði, en varla hefur þetta verið skemmtilegt fyrir leigubílstjórann sem talaði hvorki íslensku né norsku (en hefur líklega annað hvort verið í svona góðu sambandið við drottinn eða að reyna að læra íslensku og ekki áttað sig á því að þetta var mestmegnis norska). Hvað um það, eftir um fimm mínútna akstur keyrði aumingjans rúmeninn aftan á einhvern smábíl í kafaldinu – og þar sátum við fastir í svona þrjú korter, meðan ég beið eftir nýjum leigubíl og hann var að vesenast með lögreglu og sjúkraliðum og konunni í smábílnum.

Konan sem keyrði mig upp á Ásbrú sagðist ekki viss um að ég kæmist alla leið að Hraunsnefi, sem liggur nálægt Bifröst. Ég er nú mjög vanur því að keyra í alls kyns kófi og lofaði því bara að fara varlega. Svo ég lagði bara í hann. Það var svona heldur blint á Reykjanesbrautinni en skánaði þegar til borgarinnar kom, versnaði svo aftur eftir að komið var í gegnum Mosfellsbæ. Þar lækkaði ég hraðann og setti á hazardljósin. Aðstæður voru í sjálfu sér ekkert spes en ég hef þó séð það talsvert svartara uppi á heiðum og hafði minni áhyggjur af sjálfum mér en bílunum í kringum mig (sem ég hafði mismikla trú á). Þegar kom að Hvalfjarðargöngum reyndust þau lokuð vegna bílslyss. Ég veit ekki hvað ég sat þar lengi í bílnum – eitthvað rúmlega hálftíma grunar mig. Þá birtist sjúkrabíll á þeytispani út og svo opnuðust göngin aftur. Aðstæður hinumegin við voru svipaðar – fjúk og frekar blint. Ég las að það væri hálka en ég fann það ekki mikið sjálfur. Né heldur fannst mér átakanlega hvasst og ekkert í líkingu við það sem var búið að lofa. Það var helst að lausamjöllin byrgði manni sýn. Fljótlega eftir Laxárbakka hægði svo mjög á umferðinni sem stoppaði svo alveg. Tók aftur af stað í augnablik. Stoppaði. Mjakaðist og stoppaði svo fyrir fullt og allt. Einmitt þar sem hún stoppaði fyrir rest var bíll fastur úti í kanti – það höfðu greinilega nokkrir farið út af hér og þar – og þrír menn að reyna að losa hann, sem hafðist fyrir rest. Hann kom sér fyrir fyrir framan mig en sneri svo við skömmu síðar og hélt aftur suður. Einn og einn stakk sér svo út úr röðinni og hvarf í norðurátt. Ég leit á fréttir og þar stóð að vörubíll þveraði veginn einhvers staðar undir Hafnarfjalli. Fyrir rest – líklega upp úr níu – kom björgunarsveitarmaður og tilkynnti mér að vegurinn yrði sennilega lokaður í að minnsta kosti fjóra klukkutíma í viðbót.

Ég sneri við og keyrði út á Laxárbakka. Þar voru björgunarsveitarmenn að koma fyrir einhvers konar neyðarmiðstöð – sumt af fólkinu ætlaði að gista, aðrir bara að bíða – og af ummælum fólks að dæma var ástandið kannski ekki einsog það var vegna færðarinnar (sem ég upplifði aldrei sem hræðilega, þótt hún væri slæm) heldur vegna þess að of mikið af fólki var of illa búið og of óvant því að keyra við þessar aðstæður. Það segir sig eiginlega sjálft að þeir sem fara af stað í svona veðri eru annað hvort bæði vanir og vel búnir – eða bara fábjánar. Og það þarf ekkert ægilega marga fábjána til þess að stoppa umferðina. Mig grunaði að megnið af því fólki sem hafði ekki þolinmæði til þess að bíða þegar umferðin var stopp væri nú sjálft ástæðan fyrir því að við hin komumst ekki leiðarinnar (enda skal ég alveg fullyrða, af mikill reynslu af akstri við vondar aðstæður, að það sem kemur manni í gegnum þær er þolinmæði – að nenna að keyra nógu hægt, eða sitja af sér hríð í augnablik frekar en að ryðjast bara áfram).

Hvað um það. Á Laxárbakka voru bara laus fjölskylduherbergi og fjölskyldur að bíða í röðinni fyrir aftan mig svo ég lét mig hafa það að keyra í bæinn – kom við á Dominos og pantaði herbergi á ódýrasta hótelinu sem ég fann á booking.com. Þegar þangað var komið – á Hótel Ösku – kannaðist ég við mig og mundi að þetta var sjálf-tékk-in hótel. Til þess að bæta gráu ofan á svart höfðu þau svo ekki sent mér neinn kóða til þess að komast inn heldur bara tölvupóst þar sem ég var krafinn um ljósmynd af passanum mínum og kreditkorti og ég upplýstur um að ég fengi sendann kóðann sólarhring áður en ég kæmi. Þegar ég gisti þarna áður hafði lásinn á herberginu mínu hætt að virka sem skyldi og ég þurft að hringja til að fá nýjan kóða og þá hafði ég líka þurft að senda mynd af passanum. Ég sendi strax tölvupóst og minnti á að þau væru með mynd af passanum mínum og reyndi svo að hringja. Í þrígang slitnaði – ég er þá við dyrnar (þar sem símanúmerið var skrifað) með eina tösku á öxlinni, aðra á hjólum, pizzakassa í höndunum og síma undir öxlinni í stórhríð. Og búinn að vera að ferðast frá því klukkan 5 að íslenskum tíma eftir tveggja tíma svefn. Eftir þriðju hringinguna íhugaði ég að finna mér bara nýtt hótelherbergi – og vera þá með þrjú á leigu, þessa dýru nótt – en ákvað að reyna einu sinni í viðbót. Þegar konan svaraði loksins í símann var ég næstum farinn að grenja, næstum farinn að öskra – hún leiðbeindi mér í nokkra hringi í kringum húsið, að því er virðist óviss um hvar hún ætti að senda mig inn, og þegar ég var loksins kominn inn virkaði ekki kóðinn, sem hún hafði ekki virkjað, en hún virkjaði hann og þá virkaði hann. Ég át hálfa kalda pizzu og fór að sofa – lá steindauður í tíu tíma.

Um morguninn át ég restina af köldu pizzunni, drakk nescafé-duftið – setti útgáfu af þessari ferðasögu á facebook – og brunaði svo úr bænum. Veðrið var umtalsvert skárra. Ég stoppaði í Borgarnesi og fyllti á tankinn, keypti meira kaffi og beikonpulsu. Keyrði svo í Búðardal þar sem ég keypti enn meira kaffi og hélt áfram. Rétt eftir Búðardal kom ég aftan að einhverjum manni sem ég ætlaði að gefa fram úr en fannst bíllinn eitthvað taka illa við sér og mundi þá að það er svokölluð Sportstilling á honum, sem gerir hann liprari. Bíllinn minn er Outlander blendingur sem er að mörgu leyti mjög fínn – flestu leyti – en hefur þann hræðilega ókost að ef að rafmagnskútúrinn á honum klárast alveg birtast villuboð í mælaborðinu – Propulsion power reduced, og mynd af skjaldböku einsog til að hæðast að manni – og hann missir eiginlega allan kraft, í brekkum fer hann þá ekki upp fyrir 30 km/klst. Þetta gerist fyrst og fremst ef maður er að glanna upp brekkur í miklum kulda og það má auðveldlega koma í veg fyrir þetta með því að hafa bílinn stilltan þannig að hann spari rafmagnið. Ég gerði mér ekki grein fyrir því að sportstillingin væri svona rafmagnsfrek – nánast undireins og ég ýtti á takkann hvarf það sem eftir var af rafmagninu á tankinum og bíllinn varð máttlaus.

Ég lullaði á 50 á jafnsléttu fram að Laugum í Sælingsdal, þar sem kemur lítil heiði sem ég veit ekki hvað heitir – þar ætlaði ég að snúa við og fara aftur í Búðardal til að hlaða. Leist ekkert á að þurfa að fara yfir Þröskulda á kraftlausum bíl. Ég keyrði út í kant og gúglaði hleðslustöðvar í Búðardal, lagði svo af stað (svolítið óviss hvort ég gæti hlaðið þar – lenti einhvern tíma í vandræðum í hleðslustöð sem virkaði ekki) – fannst bíllinn allur liprari og sneri aftur við, til þess eins að fara yfir litlu heiðina á 30. Lét mig dreyma um að bíllinn myndi hlaða eitthvað inn á sig á niðurleiðinni og ég gæti þá sett á sparnaðarstillinguna og keyrt upp á Þröskulda einsog maður. En það gerðist ekki.

Það var mjög leiðinlegt að keyra upp á Þröskulda. Heiðin er um 20 km löng – 10 upp og 10 niður – og ég vissi aldrei hvað myndi gerast ef það væri alltíeinu einhver snjór. Hvort ég myndi bara festast. En ég mjakaðist þetta – ég veit ekki hvort það skilur nokkur hvað 30 km/klst er hræðilega, hræðilega, hræðilega hægt. Eða hvernig það er að keyra bíl sem bara neitar að fara hraðar. En það var mjög blint á heiðinni og kannski hefði ég aldrei farið MIKLU hraðar, en ég hefði nú samt þegið 50 og að hafa möguleikann á smá afli.

En upp komst ég og á leiðinni niður safnaði ég meira að segja einu striki inn á rafmagnstankinn. Þegar ég kom til Hólmavíkur keyrði ég beint að hleðslustöðinni. Hlóð niður í appinu (SIM-kortið enn í snjallsímanum – snjallsímalaus er þetta ekki hægt). Setti inn kreditkortið mitt – lét taka 6000 krónu tryggingagjald af því – og startaði hleðslunni. Sem startaðist ekki. Ég reyndi aftur. Tók bílinn úr sambandi og reyndi í þriðja sinn. Hljóp inn af því ég var að míga í mig. Reyndi aftur. Fór í hanska af því ég var orðinn mjög loppinn (veðrið var enn hræðilegt – og ég enn í skyrtu og jakka sem hæfðu betur veðrinu í Zagreb). Setti inn hitt kortið mitt, reyndi aftur. Tók bílinn úr sambandi og setti aftur í samband og reyndi aftur. Og gafst upp.

Hér vil ég bara koma þeim skilaboðum áleiðis til hverrar þeirrar sálarlausu manneskju sem setti upp þetta rafhleðslusýstem að hún – eða einhver – útskýri fyrir mér hvers vegna ég þarf app og allt þetta vesen til þess að kaupa rafmagn þegar mér nægir að ýta kreditkortinu mínu í áttina að næstu bensíndælu til að greiða fyrir jarðaefnaeldsneyti. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem ég lenti í þessum appvandræðum og verður áreiðanlega ekki í það síðasta heldur. Þetta er óskiljanleg þvæla.

Og það var einmitt það næsta sem ég gerði. Eftir kaffi og pylsu. Að kaupa mér bensín. Svo treysti ég á litla strikið sem ég hafði safnað á niðurleiðinni af Þröskuldum og brunaði svo áleiðis að óvini mínum Steingrími – þar sem ég hef æði oft brotist yfir í hræðilegustu veðrum, einu sinni farið í kollhnís á Suzuki Swift, einu sinni leitt bílalest yfir á sömu súkku (sem var ein í hjörð margra miklu stærri bíla til að vera bæði á negldum og fjórhjóladrifin) og einu sinni setið fastur í fullkominni blindhríð með Aram þriggja ára í aftursætinu. Þar var að venju versta færðin, en bíllinn var hættur að vera með leiðindi og ég komst vandræðalaust yfir.

Í Ísafirði (fyrsta firðinum í djúpinu, ekki bænum sem kemur ekki fyrren í Skutulsfirði) var blint yst en þegar innar var komið varð skyggnið mjög gott og hélst megnið af leiðinni sem eftir var. Ég var kominn heim klukkan sex. Heilsaði upp á Aino – við vorum á leiðinni á Rómeó og Júlíu í uppfærslu menntaskólans um kvöldið, áður en ég fór höfðum við tekið mikið Shakespeare-bíómynda fyllerí; en Nadja var á leiðinni í kvöldmatarboð á vegum vinnunnar. Sauð spagettí, át og fór í leikhús – sem var æði. Nadja kom heim rétt á eftir okkur og við spjölluðum í kannski 20 mínútur áður en ég fór að sofa – enda þurfti ég að vakna klukkan sex í morgun til þess að eiga séns á að skrifa allan Lestarpistilinn í dag.

Sem ég og gerði. Ég vaknaði klukkan sex og var farinn áður en nokkur annar fór á fætur. Í hádeginu hringdi Nadja. Þær Aino eiga flug til Svíþjóðar á laugardaginn til að heimsækja Aram. Og spáin er ekki alveg nógu góð. Á morgun er hún auðvitað handónýt en þær höfðu ætlað að keyra suður á föstudag og hún er bara ekki alveg nógu góð þá heldur. Nadja ráðfærði sig við sérfræðinga og ákvað að fara bara í dag. Ég kom heim, barði fáránlegt magn af ís úr hjólunum á bílnum, pakkaði Kommúnistaávarpinu sem pabbi gaf mér þegar ég var í menntaskóla fyrir Aram (sem var að ganga í Ung Vänster í Svíþjóð) og bað Aino að koma því til hans. Kvaddi mæðgurnar með knúsi. Kláraði pistilinn minn hálfheilalaus af þreytu, fór og fékk mér kebab og tók hann svo upp á skrifstofunni – svo ég geti sofið út á morgun.

Það er dæmigert fyrir landsbyggðaheimsborgarann að fara að heiman eldsnemma á mánudegi til þess að vera kominn á áfangastað á miðvikudagskvöldi. Þrír ferðadagar, takk fyrir og góða nótt.

Gerðist eitthvað í dag? Ég tók skutluna út á völl. Rakst á Auði Övu sem var að fara á bókamessuna í Leipzig. Borðaði morgunmat og skrifaði Aram mitt vikulega lettersbréf ásamt meðfylgjandi mixteipi. Horfði á Mjólkurbrautina eftir Luis Bunuel í fluginu til Frankfurt. Las svolítið í dagbókum Gombrowicz – sem eru endalausar, bókin er 800 síður með smáu letri, ég er að verða kominn fjórðung í gegnum þetta. Hann er misskemmtilegur og oft að tala um einhver pólsk málefni sem ég hef ekkert vit á og eru löngu, löngu liðin hjá (dagbækurnar voru birtar jafn óðum í dagblaði í Póllandi – þetta er eiginlega hálfgert prótóblogg). Það var gaman að lýsingum, sem ég las í dag, af matarboði hjá Bioy-Casares þar sem Borges var líka. Hann virðist fíla báða en það sem heillar hann við Argentínu er samt eitthvað annað – æskan – á meðan þeir kumpánar eru með hugann í París, finnst Gombrowicz, sjá ekki gæðin heima fyrir. Þeir séu of uppteknir af heimsborgaraskapnum, sem sé bara Parískur próvinsialismi. Raunar segir hann líka að það sé ekkert við Borges sem krefjist þess að hann sé argentínskur, hann væri alveg sami maðurinn í Montparnasse (Gombrowicz meinar það ekki sem hól, held ég). Svo eru þeir Virgilio Piñera – kúbaninn sem Kristín Svava hefur þýtt, Þunga eyjunnar – að berjast við að þýða saman Ferdydurke eftir Gombrowicz. Sem Gombrowicz segist ekki í neinu sambandi við lengur (sjö árum eftir útgáfu), þetta séu bara bókstafir. En eitthvað verði maður að hafa fyrir stafni.

Mjólkurbrautin var skemmtileg. Einsog Life of Brian fyrir gáfumenni. Mér fannst á textanum í endann að Bunuel hlyti að hafa hatað trúarbrögðin af mikilli ástríðu. Það var predikunartónn í honum. Samt fannst mér það ekkert endilega á meðan ég var að horfa á myndina. Það er margt líka fallegt í þessari trú allri saman. Einhver skáldskapur. Eitthvað ljóð.

Ég var sex tíma í Frankfurt. Ég hef aldrei vanið mig á að fara niður í bæ þegar ég ái svona lengi milli fluga. Myndi langa það á bakaleiðinni – þá fer ég í gegnum Amsterdam, sem ég hef aldrei séð og er mjög nálægt flugvellinum – en þá hef ég ekki tíma. En nennti því ekki í Frankfurt. Hef bara einu sinni gert svona svo ég muni – allavega í seinni tíð – og það var bara fyrir þrjóskuna í Ragnari Jónassyni í einhverju skáldaferðalagi til Frakklands. Og það var mjög gaman. Algerlega þess virði. En sennilega bara í félagsskap. Allavega fékk ég mér bara að éta á flugvellinum og vann svolítið og skrifaði í dagbókina mína. Og svaf fram á borð. Flaug svo í sardínudós með hnén upp undir kjálka þessa ríflega klukkustundarleið frá Frankfurt til Zagreb. Tók flugrútuna niður í bæ og fylgdi svo kortinu sem ég hafði prentað út til að finna hótelið – tékkaði mig inn, fór út og át kebab, og skreið svo aftur upp á hótelherbergi.

Þegar maður er sjálfur snjallsímalaus verður maður ofsalega meðvitaður um hvað fólk starir mikið í símana sína. Sérstaklega á stöðum þar sem fólki leiðist annars einsog á flugvöllum. Allir bara. Einstaklingar. Pör. Fjölskyldur. Ég vil ekki hljóma einsog einhver Sverrir Norland hérna en fólk talar ekki einu sinni lengur saman. Eina manneskjan sem ég sá eiga í samræðu í Frankfurt var að tala við tölvuna – skæpa við einhvern. Það les enginn – kannski einn og einn í vélinni en enginn á flugvöllunum sjálfum, þar sem er net. Og ótrúlega margir búnir að hlaða dóti niður í símann fyrir flugið. Þegar flugfreyjan í Zagrebfluginu tilkynnti að það væri wi-fi í vélinni fóru allir að fikta við símana sína þótt það hafi sjálfsagt allir prófað svona flugvélawi-fi áður og það viti allir að það er vita gagnslaust. Og þegar við lentum fóru allir símarnir aftur á loft.

Annars voru ókeypis blöð og tímarit á flugvellinum í Frankfurt. Í boði Lufthansa. Ég hirti New York Times og Stern.

Það sló mig annars líka sú kenning að ein ástæðan fyrir ótrúlegum vinsældum víðavangshlaupa og gusuferða sé að maður þarf að búa sér til mjög sérstakar aðstæður til þess að geta sleppt því að vera í símanum. Gera eitthvað sem er ekki of leiðinlegt – það verður að vera „eitthvað“, á meðan flugvellir og rútur og allt hitt er „ekkert“ – svo maður lifi það af að vera ekki í símanum, á stað þar sem maður getur eiginlega ekki verið í símanum. A.m.k. ekki rétt á meðan.

Á morgun var planið að litast um eftir Ulysses á króatísku. Það er eiginlega hálf vonlaust. Það eru engar nýlegar þýðingar og þær gömlu – tvær – virðast ekki fáanlegar í helstu antíkvaríötum, a.m.k. ekki skráðar á netlagerinn. Út um gluggann á flugvallarrútunni sá ég einhvers konar listasafn sem auglýsti sýningu með Picabia og Magritte en mér tekst ekki að gúgla því hvað það var. Ég er búinn að týna netfanginu hjá eina manninum sem ég þekki í bænum – editor og rithöfundi sem vann hjá forlaginu sem gaf út Illsku á króatísku. Okkur kom fjarska vel saman. Ég er með hlaupaskóna með mér og aldrei að vita nema að ég hlaupi. Það er áreiðanlega bara á morgun sem gefst tími til þess.

Eiginlega skrifaði ég ekkert um ferðina frá Ísafirði til Reykjavíkur síðast. Enda ekki lagður af stað. Ég hafði reiknað með leiðindafærð og skafrenningi og hávaðaroki en það var, sannast sagna, meira og minna logn og svo autt að ég skildi ekki alveg hvernig allir vegir höfðu getað verið lokaðir augnabliki áður en ég lagði af stað. Hlustaði á Konur á leiðinni – hef ekki lesið hana síðan hún kom út fyrir nærri 20 árum. Hún var undarlega körrent og úrelt í senn. Eða úrelt er kannski orðum aukið – en barn síns tíma, gæti maður sagt. Kaflar t.d. um hvað fólk sem bloggar sé sjálfhverft! Sem við erum auðvitað – en það er svo áberandi að þetta er áður en samfélagsmiðlar tóku yfir allt internetið. Á hinum endanum var þetta allt í takti við manospherið og Gisele Pelicot og alls konar fleira kom upp í hugann.

Mamma og pabbi voru með íbúð á leigu og ég gisti hjá þeim. Fórum og borðuðum í Kínahofinu á Nýbýlavegi, sem við gerðum sennilega fyrst þegar ég var svona 10-12 ára og staðurinn nýr. Staðurinn verður 40 ára á næsta ári.

Í morgun byrjaði ég daginn á að skutla pabba til augnlæknis. Fór svo í bakarí og lagði við hliðina á bíl með brotna rúðu. Fannst ég loksins kominn í borg óttans. Næsta stopp var í Efstaleitinu þar sem ég tók upp pistil fyrir Lestina og spjallaði fullt við Lóu og Kristján. Um alt-lit og dimes square og Habermas og hverjir væru byrjaðir með hverjum. Fór þaðan til Hallgríms Helgasonar sem fann fyrir nokkrum vikum eintak af Ulysses á pólsku á sundlaugarbakka og sendi mér skilaboð og spurði hvort ég vildi eiga hana. Á meðan Hallgrímur borðaði hádegismat endursagði ég Ulysses og Hallgrímur sagðist halda að ég væri eini maðurinn á landinu sem hefði klárað hana, mögulega að Sigurði A. Magnússyni undanskildum (SAM þýddi hana). Af því Ulysses er líka löng í endursögn og umferðin í Reykjavík ekki nógu flæðandi mætti ég seint upp á Samstöð í menningarspjall með Smára, Árna Matt, Kristínu Gunnlaugsdóttur og Auði Jónsdóttur. Við töluðum um Laufeyju og Arto Paasilinna og Víking Heiðar og Michel Houellebecq og fleira. Þaðan fór ég í kaffi til Hermanns Stefánssonar sem sagði mér af hljómsveitum sem hann er í og bók sem hann er að lesa yfir og hverjir væru hættir með hverjum. Loks keyrði ég til Keflavíkur, fékk mér kvöldmat og horfði á The Manosphere á Netflix. Mér hefur nú oft þótt Louis Theroux betri – kannski fékk hann bara ekki aðgang að nógu góðum manosphere gaurum (Tate bræðrum t.d. eða honum þarna með kolsvarta steinsteypuskeggið). Og svo … eitt af því sem mér hefur þótt áhugavert við Theroux er þegar hann hefur beinlínis reynt að finna einhverja samúð með vondu fólki. Nasistum. Að nálgast það af einhverri einlægni. Mér fannst það aldrei gerast hérna. Eða ekki að neinu marki. Hann konfrontar, sem hann gerir alltaf, en empatíserar ekki. Sem verður til þess að þátturinn verður eiginlega að þessu „hit piece“ sem margir þeirra reikna með að hann verði – það má alveg til sanns vegar færa að þeir eigi ekki skilið neitt mikið betra, en ég held það sé miklu gagnlegra að fara lengra inn í hið mannlega. Annars slógu þeir mig sem alveg ógurlegir vesalingar, litlar og aumar sálir að belgja sig út – og að margt af þessu voru einföld látalæti, bæði meðvitað og ómeðvitað. En innsýnin var ekkert merkilegri en af að sjá þetta bara sjálfur á Tik Tok – miðlun Theroux því miður mjög lítil.

Fimm tímar í ræs. Góða nótt.

Það er búið að opna vegina suður. Ég er að fara á ljóðahátíð í Króatíu. Fer að vísu ekki út fyrren á miðvikudagsmorgun en á erindi í borginni á morgun og treysti ekki á að vegirnir haldist opnir. Helgin var annasöm. Fyrir utan frönsku kvikmyndahátíðina og erindið mitt fór sunnudagurinn í að skrifa pistilinn fyrir Lestina – sem verður tekinn (í stúdíói!) á morgun og fer í loftið síðar í vikunni – og í hljómsveitaræfingu fyrir Dylantónleikana í apríl.

Mér sýnist á öllu að ég verði á faraldsfæti þarna í Króatíu – ekki nema eina nótt á hverjum stað. Sem er óþarflega hektískt. En það verður gott að komast aðeins úr landi. Úr Norðurlöndunum (ég er löngu hættur að líta á Svíþjóðarferðir sem útlandaferðir, sem þýðir væntanlega að ég sé orðinn sænskur).

Takkasímalífið færir mann nokkur ár aftur í tímann á svona ferðalögum. Ég er búinn að prenta út flugstaðfestinguna og hótelið í Keflavík og meira að segja leiðbeiningar, með litlu korti, um hvernig ég kemst frá flugvellinum í Zagreb á hótelið mitt. Ég er að vísu með snjallsímann með mér til að taka myndir og svona. Hlóð meira að segja niður í hann hljóðbókum fyrir bílferðina suður. Frá glæpafyrirtækinu Storytel sem ég væri löngu búinn að segja upp ef ég væri með einhverja aðra leið fyrir dóttur mína til að hlusta á transfóbann Rowling. En svona er þetta.

Ég má svo eiginlega ekkert við því að slá slöku við í ferðalaginu heldur. Ekki ef ég ætla að skila öllum pistlum og greinum og ná að klára mína stuttu skáldsögu fyrir haustið.

Það sem mér þykir einna merkilegast við franska menningu – sem ég þekki vel að merkja betur í gegnum bókmenntir en bíómyndir – er sú gegnumgangandi ósk um að listin sé tekin alvarlega. Að þótt listin geti bæði verið fögur og skemmtileg þá liggi virði hennar í einhverju öðru en að vera skraut eða skemmtun. Þessu fylgir reyndar líka ákveðið þol eða þolinmæði – fyrir skrauti, skemmtun og fíflalátum, en líka ljótleika, gáfumennsku, jafnvel leiðindum – sem ég bý ekki alltaf yfir sjálfur. Það sem slær mig sem uppskrúfuð væmni eða tilgerð getur frönskum vini mínum þótt dæmi um hamslausa ægifegurð. 

En frönsk kvikmyndagerð er varla fólgin í þessu einu – að taka listina alvarlega? Er hún ekki líka spurning um einhvern tón, einhver litbrigði, einhverja sérstaka fagurfræði? Ég hef mjög tiltekna hugmynd um hvað einkenni franska kvikmyndagerð, þótt sú hugmynd sé alveg áreiðanlega byggð á ákveðnum klisjum og mér finnist ekki endilega auðvelt að koma henni í orð – í öllu falli finnst mér eiginlega allt sem ég tel mig geta fullyrt um hana líka orka tvímælis. Þá skiptir máli að halda því til haga að á síðustu áratugum hefur kvikmyndagerð – einsog aðrar listgreinar – orðið sífellt alþjóðlegri bæði í framleiðslu og fagurfræði, svo ætli maður að finna einhver tiltekin einkenni þá getur legið djúpt á þeim, nema maður leiti aftur í tímann. Hugmyndir mínar um franska kvikmyndagerð eru áreiðanlega mótaðar fyrst og fremst af síðustu fjórum áratugum síðustu aldar – frá 1960 fram undir aldamót. 

En kannski er besta leiðin til þess að byrja að svara spurningu af þessu tagi að snúa henni fyrst á haus og spyrja: hvað er frönsk kvikmyndagerð ekki? Vegna ráðandi stöðu amerískrar kvikmyndagerðar í vitund okkar þá er ekki endilega vitlaus vinnukenning að byrja bara á því að segja að frönsk kvikmynd sé kvikmynd sem leyfi sér að segja sögu eftir öðrum reglum en þeim sem eru skrifaðar á stjórnarfundum Warner Bros, Walt Disney og Netflix. Og af því leiðir líka, sem gæti verið umdeilt, að franskar kvikmyndir sem fylgja þessum reglum – mér dettur í hug að nefna Sous la Seine – Undir Signu, kvikmynd sem sver sig í ætt við Jaws og fjallar um hákarl sem sleppur laus í Signu – séu alls ekki franskar kvikmyndir heldur amerískar kvikmyndir á frönsku. 

Næsta þrep í viðleitni okkar til þess að svara þessari ómögulegu spurningu gæti þá verið að leyfa sér einfaldlega að hafa orð á klisjunum. Og segja, nei, fullyrða, út í loftið af öllum sínum innsæisdrifna alhæfingamætti: Franskar kvikmyndir eru hægar og sundurlausar, kynhvötin drýpur af öllu, allt er dálítið skítugt og dálítið kaotískt og persónurnar í þeim hafa stórar tilfinningar og tala annað hvort mikið og hratt eða þegja lengi og af miklum merkingarþunga. 

Fyrir sumu af þessu má sannarlega færa ágætis rök. Sögupersónur í frönskum kvikmyndum tala yfirleitt ekki fyrst og fremst í þeim tilgangi að hjálpa plottinu að þróast eða koma upplýsingum á framfæri – einsog þær gera í amerískum kvikmyndum – heldur til þess að veita okkur einhverja innsýn í persónuleika sinn og aðstæður, jafnvel að því marki að það vinni gegn því að lýsa plottinu. Og þar komum við einmitt að fyrsta sýnidæminu. Í kvikmynd Jean-Lucs Godard, À bout de souffle, leikur Jean-Paul Belmondo mann að nafni Michel. Í byrjun myndarinnar drepur Michel mann, í hálfgerðu framhjáhlaupi, og blaðrar síðan viðstöðulítið um sjálfan sig og sín mjög svo yfirborðskenndu hugðarefni myndina á enda, með þeim afleiðingum að þegar maður er af og til minntur á að hann drap mann og er á flótta kemur það manni eiginlega alltaf jafn mikið á óvart.

Söguhetjur franskra kvikmynda eru iðulega fólk einsog Michel, fólk sem er að reyna að lifa af sjálft sig – þær eru nær aldrei með örlögin í eigin höndum – ekki hetjur, hvorki af ætt Rockys né Erinar Brockovich – ekki fólk sem sigrast á örlögum sínum heldur fólk sem verður að lifa við þau, fólk hvers brestir eru sögunni jafn mikilvægir og kostir þeirra, og fólk hverra sögulok eru oftar en ekki ófyrirsjáanleg – kannski breytist allt í lífi þess, kannski ekkert, kannski deyr það upp úr þurru, jafnvel í miðri mynd, og kannski gengur það bara niður götuna og hverfur, án þess að leyst hafi verið úr neinu. Ef maður vill að sögur fái alltaf skýran endi er sem sagt betra að horfa bara á amerískar kvikmyndir – á frönsku, ef maður vill, eða dönsku eða íslensku eða einhverju öðru máli, þær eru, einsog áður sagði, út um allt núorðið. 

En við þetta, að leyfa sér að sinna öðru en plottinu myndast líka rými fyrir senur sem geta orðið einsog lítil myndlistarverk í sjálfum sér – það má t.d. benda á senuna sem við vorum að horfa á, sem gerist öll í þessu svefnherbergi og tekur bókstaflega yfir þriðjung myndarinnar. Og myndin fjallar einsog ég sagði, um mann sem er á flótta undan lögunum – en eyðir tæpum hálftíma uppi í rúmi með kærustunni sinni ber að ofan að bera saman sænskar og franskar stelpur. 

En mig langar að taka líka dæmi úr annarri frægri Godard kvikmynd – Bande à part – mynd sem er í grunninn hálfgerður glæpahasar en er riðin saman af senum sem gera næstum allar eitthvað allt annað en að þjóna þessu margnefnda plotti. Þessari senu lýsti einn vinur minn, sérfræðingur í Godard, svo að hér hefði Godard hreinlega fundið upp æskuna. 

Aðalsöguhetjurnar þrjár eru sem sagt að fara að fremja rán en það getur ekki farið fram fyrren um kvöldið. Þau þurfa að drepa tímann og ákveða að bæta met bandaríkjamannsins Jimmy Johnson og hlaupa hraðar en hann í gegnum Louvre. Í þessu kristallast eitthvað sem einkennir æskuna – þrótturinn í þessu hoppi og híi er eitt, það hvernig þau skauta sér eftir gólfinu, hönd í hönd og brosandi út að eyrum, hvernig þau eru ekki 15 ára heldur sennilega að nálgast þrítugt, greddan í því að mennirnir tveir eru eiginlega báðir að eltast við konuna sem heldur þeim á milli sín og gefur báðum undir fótinn, það hvernig þau eru öll drukkin af spennu vegna yfirvofandi glæpaverka en of kúl til að sýna það, og hvernig þau skjóta sér undan vörðunum sem reyna að hafa hendur í hári þeirra, hvernig þau hunsa gervalla listasöguna – þau eru á sjálfu Louvre og þau líta aldrei í kringum sig, eru fullkomlega í líkömum sínum, og þar með ómeðvituð um sögu heimsins, ómeðvituð um neitt þetta nema augnablik og sjálf sig – og svo verður auðvitað að nefna hrepparíginn við Bandaríkin, sem mega alls ekki eiga þetta met, það má enginn hunsa franska listasögu jafn hratt og Frakkar sjálfir.

Og þessi kappleikur hefur ekkert með annað í myndinni að gera, þannig lagað, þau eru bara að drepa tímann vegna þess að þau vilja ekki fremja ránið strax – það væri stílbrot – við þurfum sjálf, sem áhorfendur, að ákveða hvers vegna þetta skipti máli og hvernig þetta tengist öðru í myndinni. Svipað má segja um senu þar sem persónurnar þrjár ákveða í gamni að hafa mínútu þögn – en endast bara í 40 sekúndur – eða aðra þar sem þær byrja skyndilega að dansa – þetta eru senur sem spretta einsog upp úr engu og hafa engan „tilgang“ – senur sem væru strax klipptar út ef fylgt væri hinni gullnu reglu amerískra handritsskrifa: „kill your darlings“. 

Sumar þessara mynda hafa svo auðvitað ekkert eiginlegt plott – eru viðstöðulaust uppbrot, bara sena eftir senu sem verður að túlka sérstaklega. Ég nefni bara Le Fantôme de la Liberté eftir Bunuel, sem er óhugsandi sem amerísk mynd, kannski er amerískur súrrealismi bara óhugsandi frá a til ö – og sýni fræga senu af matarboði. 

Og þá komum við loks að öðrum mikilvægum punkti – þar sem enn frekar verður grafið undan öllu því sem ég hef sagt til þessa. Lengi vel var eftirlætis franska kvikmyndin mín nefnilega finnsk. La vie de bohème er tragikómedía eftir Aki Kaurismäki sem fjallar um þrjá listamenn í París, franskan rithöfund, írskt tónskáld og albanskan málara – sem er auk þess ólöglegur innflytjandi. Þessir menn, Marcel, Schaunard og Rodolfo eru hver öðrum fátækari, „listrænni“ og sérvitrari. Sú litla innsýn sem maður fær í list þeirra verður ekki til þess að sannfæra mann um að hún sé jafn stórkostleg og þeir telja sjálfir – eiginlega virðast þeir stunda listina frekar vegna þess að þeir séu dæmdir til þess, en að þeir hafi neina sérstaka hæfileika. En það er samt – innanum allt ruglið – eitthvað rétt, og kannski franskt, við fífldjarfa afstöðu þeirra til sköpunarinnar sem endurspeglast síðan í fífldirfsku hins finnska leikstjóra – að gera franska kvikmynd?  Því hver gerir bara franska kvikmynd, nema vera franskur? Hvernig er það einu sinni hægt? Verður maður ekki að vera franskur til þess að gera franska kvikmynd?

Það fór áreiðanlega ekki framhjá mér á sínum tíma að Krysztof Kieslowski – sem leikstýrði þeim frönsku myndum sem hæst fóru þegar ég var í menntaskóla – þriggja lita trílógíunni, sem kennd er við sjálfa litina í franska fánanum – væri pólskur. Og ég vissi áreiðanlega að leikstjórinn Luis Bunuel – sem gerði t.d. Le Fantôme de la liberté, sem við sáum úr hér áðan – væri spænskur. Síðar hef ég gert mér grein fyrir því að Michael Haneke væri austurríkismaður – það heyrist á nafninu. Og ég hlýt eiginlega að hafa tekið eftir því að Chantal Akerman, leikstjóri Jeanne Dielman – sem gerist í Brussel – væri belgi, einsog raunar Agnes Varda. En ég hafði alveg áreiðanlega ekki hugmynd um að guðfaðir franskrar kvikmyndagerðar, sjálfur Jean-Luc Godard væri Svisslendingur – þótt hann væri reyndar alinn upp í Frakklandi. Og ég hafði sannarlega aldrei áttað mig á því hvað þetta er algengt – hversu stór hluti franskrar kvikmyndagerðar er á vegum útlendinga. 

Það er nefnilega eitthvað við franska kvikmyndagerð – líkt og raunar ameríska – sem bæði sýgur í sig áhrif og gerir hlutina að sínum – eitthvað sem mætti í senn kenna við opin landamæri og listræna nýlendustefnu. Það er ekki bara vegna þess að hún sé í aðra röndina stíll eða genre, sem allir geti þá tekið þátt í, heldur líka vegna þess að hún hefur alla tíð þrifist í dýnamík við aðrar listir – ekki bara önnur listform, ljóðlist og myndlist og leiklist og tónlist – og leyft þeim að vera sýnilegir hlutar innan verkanna, frekar en eitthvað sem þurfi að samþætta og láta hverfa inn í heildina – heldur líka listir og listamenn annarra þjóða, sem skilja eftir sig fótspor og ummerki sem gróa og blómstra innan þess sem við köllum franska kvikmyndagerð. 

Mig langar þess vegna á að enda þetta alltof langa erindi á að sýna ykkur stutta senu úr áðurnefndri kvikmynd, La vie de bohème, þar sem albanska myndlistarmanninum Rodolfo, sem leikinn er af Matti Pellonpää, hefur verið varpað í fangelsi fyrir þann hræðilega glæp að vera ekki með rétta pappíra – en svo vill til að sá glæpur er líka í fókus í bíómyndinni sem við horfum á hér á eftir L’histoire de Souleyman. Það fylgir sögunni að Rodolfo er nýástfanginn af hinni frönsku Mimi – og stefnir nú í að honum verði vísað úr landi. Og í þessari orðalausu senu, þar sem Rodolfo situr einfaldlega á gólfinu með nokkrum frönskum vandræðaunglingum, finnst mér kjarnast eitthvað sem er í senn eins franskt og það getur orðið – en líka eins finnskt og má hugsa sér. 

Síðustu vikurnar hef ég legið yfir íslenskum ljóðum frá síðustu 5 árum. Ég átti svo sem ekki von á að það yrði leiðinlegt en það var samt skemmtilegra – og betra, hreinlega, orðið er betra – en ég átti von á. Og helgast auðvitað að hluta til af því að ég gat leyft mér að staldra fyrst og fremst við það sem mér fannst gott – og kynnast bara því sem þeir sem ég treysti sögðu að væri gott, af því sem ég átti ólesið.

Í gær skilaði ég af mér ritgerð fyrir sænska tímaritið Örnen och kråkan um „stöðu ljóðsins“. Ég skoðaði svona almennt breytingarnar síðustu 15 árin en lét vera að staldra við bækur síðustu 5 ára þegar ég var að vísa í „samtímann“ (og stóðst því miður freistinguna að nefna sjálfan mig). Stærsta breytingin er auðvitað allir innflytjendahöfundarnir – og gæðin í þeim skrifum. En svo hefur útgefnum ljóðabókum kvenna líka fjölgað úr þriðjungi í helming og þær d´óminera í öllum verðlaunum og tilnefningum (alveg burtséð frá Fjöruverðlaununum).

Þá eru auðvitað alls konar fagurfræðilegar breytingar sem ég geri einhverja tilraun til þess að fara út í – það er alltaf svolítið svell að eiga við, og byggist mest á að maður reynir að koma orðum að einhverju sem manni finnst maður hafa einhverja óljósa kviðtilfinningu fyrir. Það er miklu meira um heildstæðari bækur – í merkingunni að þær byggist upp smám saman, leiði frá a til ö. Það mætti auðvitað halda því fram að eldri bækur hafi líka verið heildstæðar en það var þá samt þannig að röð ljóðanna skipti ekki lykilmáli – þau teygðu sig ekki frá einu ljóði yfir í það næsta, heldur var kannski heildarsvipur með þeim öllum, og svo einhver innri fagurfræðilógík í því í hvaða röð þau voru látin birtast. Og auðvitað er þetta heldur ekki einhlítt.

Það er líka „alvarlegri tónn“ – meira að segja í gríninu.

Það komu hátt í þrjátíu skáld við sögu. En ég er enn að fatta skáld og bækur sem ég hefði þurft að nefna. Og svo eru enn nokkrar bækur sem ég hef ekki náð að sjá – bækur sem voru ekki til í Bókhlöðunni eða á Bókasafninu og sem ég náði ekki að panta. Ég eyddi líka einum fimmta af laununum mínum í nýjar bækur, sem er óforsvaranlegt miðað við reksturinn á mér þessa dagana. En eignaðist á móti nokkrar nýjar bækur. Ég hefði auðvitað átt að senda út boð um kynningareintök en mér fannst það eitthvað vandræðalegt.

En staða ljóðsins er sem sagt góð. Ég votta það.

***

Við Aino erum ein heima og höfum verið á Shakespeare bender. Horfðum á Romeo + Juliet, 10 Things I Hate About You (Skassið tamið), Shakespeare in Love og Much Ado About Nothing. Í kvöld er það svo gamanmyndin Rosaline, sem fjallar um konuna sem Rómeó gleymir þegar hann kynnist Júlíu. Hún kemur líka fyrir í Shakespeare in Love sem … hvað eigum við að segja, kynferðislega frelsuð? Hún er gift leikhússtjóranum Richard Burbage en heldur við bæði Shakespeare og lögreglustjórann. Og í einni senu ryðst Kit Marlowe inn á hana og Burbage við ástarleiki og hún eiginlega tekur ekki í mál að hætta, þótt karlarnir þurfi eitthvað að tala saman.

Það stefnir í að menntaskólinn sýni Rómeó og Júlíu og við ætlum sem sagt að mæta vel undirbúin.

Við horfðum líka á Clueless, sem er byggð á Emmu eftir Jane Austen. Og erum að hugsa um að taka nýjustu Emmu myndina, frá 2020, fljótlega. Og hugsanlega A Midsummer Night’s Dream frá 1999. Ég veit ekki alveg hvað fleira er hægt að bjóða tólf ára stúlku upp á af svona klassík. Hamnet?

Annars hafa þetta allt verið miklar fyrirtaks myndir hingað til. Svo þegar við erum búin með einhvern Shakespearinn þá fer ég alltaf og rifja upp hvað Þorgeir Tryggvason skrifaði um þær á Starafugl – í sinni epísku Shakespeare yfirferð. En ég er nú ekki mikið að leggja það á barnið samt.

***

Það voru þrjú deadline í síðustu viku. Í gær var fyrsti dagurinn frá áramótum sem ég vann ekki neitt (aumingjans kúltúrbarnið sem fær hvorki að fara á skíði eða til Tene í vetrarfríinu heldur þarf að hanga ein með pabba sínum, sem vinnur alla daga, og vill svo bara horfa á Shakespeare á kvöldin). Skáldsagan hefur ekki bifast í tvær vikur. Listamannalaunaskerðingin milli ára var ekki nema 25% en orkan sem fer í að bæta mér upp tekjumissinn er sennilega nær 60%. Af því frílans er bara illa borgað. Samt er ég líka búinn að lengja vinnutímann upp í sennilega svona 60 tíma á viku – í janúar miðaði ég við tólf tíma á daga alla daga, en var að gera út af við mig, svo nú vakna ég ekki klukkan sex nema þrjá daga í viku, stilli ekki einu sinni klukku á helgum.

Annars bætist ýmislegt á þetta. Tekjur að utan hafa minnkað hægt og bítandi ár frá ári síðustu 10 árin. Margt af því var eitthvað sem ég þurfti ekki að hafa mikið fyrir – bók- og réttindasala. Og mér hefur sjálfum þótt erfiðara eftir því sem ég eldist (eða læt samfélagsmiðla steikja í mér heilann, eða hvað það er) að vera að hugsa margt í einu – dró mig vísvitandi út úr pistlaskrifum þess vegna. En það er gaman að skrifa pistla og áreiðanlega bráðhollt – og ekki gekk mér neitt með skáldsögurnar í fyrra, hef ekki tölu á hvað ég henti mörgum handritum.

Kannski það sé samt mest barlómurinn sem er að drepa mig?

Ég er allavega alltílagi staddur núna. Og fer til Króatíu á bókmenntahátíð síðar í mánuðinum, sem er kannski ekki ferð til fjár en það verður áreiðanlega sól.

***

Annars er stríð í Íran. Og Háskóli Íslands tekur stoltur þátt í að þróa gervigreindarvopn sem verða notuð til hrottaverka. Og það hafa eiginlega allir stjórnmálaflokkar á Íslandi – og í Svíþjóð – tekið upp innihaldsrýran, villandi og popúliskan áróður gegn útlendingum. Sem á eftir að enda með ósköpum.

***

Og næsta færsla verður lokafærslan um Ulysses. LOFA!