Það er búið að opna vegina suður. Ég er að fara á ljóðahátíð í Króatíu. Fer að vísu ekki út fyrren á miðvikudagsmorgun en á erindi í borginni á morgun og treysti ekki á að vegirnir haldist opnir. Helgin var annasöm. Fyrir utan frönsku kvikmyndahátíðina og erindið mitt fór sunnudagurinn í að skrifa pistilinn fyrir Lestina – sem verður tekinn (í stúdíói!) á morgun og fer í loftið síðar í vikunni – og í hljómsveitaræfingu fyrir Dylantónleikana í apríl.
Mér sýnist á öllu að ég verði á faraldsfæti þarna í Króatíu – ekki nema eina nótt á hverjum stað. Sem er óþarflega hektískt. En það verður gott að komast aðeins úr landi. Úr Norðurlöndunum (ég er löngu hættur að líta á Svíþjóðarferðir sem útlandaferðir, sem þýðir væntanlega að ég sé orðinn sænskur).
Takkasímalífið færir mann nokkur ár aftur í tímann á svona ferðalögum. Ég er búinn að prenta út flugstaðfestinguna og hótelið í Keflavík og meira að segja leiðbeiningar, með litlu korti, um hvernig ég kemst frá flugvellinum í Zagreb á hótelið mitt. Ég er að vísu með snjallsímann með mér til að taka myndir og svona. Hlóð meira að segja niður í hann hljóðbókum fyrir bílferðina suður. Frá glæpafyrirtækinu Storytel sem ég væri löngu búinn að segja upp ef ég væri með einhverja aðra leið fyrir dóttur mína til að hlusta á transfóbann Rowling. En svona er þetta.
Ég má svo eiginlega ekkert við því að slá slöku við í ferðalaginu heldur. Ekki ef ég ætla að skila öllum pistlum og greinum og ná að klára mína stuttu skáldsögu fyrir haustið.
Það sem mér þykir einna merkilegast við franska menningu – sem ég þekki vel að merkja betur í gegnum bókmenntir en bíómyndir – er sú gegnumgangandi ósk um að listin sé tekin alvarlega. Að þótt listin geti bæði verið fögur og skemmtileg þá liggi virði hennar í einhverju öðru en að vera skraut eða skemmtun. Þessu fylgir reyndar líka ákveðið þol eða þolinmæði – fyrir skrauti, skemmtun og fíflalátum, en líka ljótleika, gáfumennsku, jafnvel leiðindum – sem ég bý ekki alltaf yfir sjálfur. Það sem slær mig sem uppskrúfuð væmni eða tilgerð getur frönskum vini mínum þótt dæmi um hamslausa ægifegurð.
En frönsk kvikmyndagerð er varla fólgin í þessu einu – að taka listina alvarlega? Er hún ekki líka spurning um einhvern tón, einhver litbrigði, einhverja sérstaka fagurfræði? Ég hef mjög tiltekna hugmynd um hvað einkenni franska kvikmyndagerð, þótt sú hugmynd sé alveg áreiðanlega byggð á ákveðnum klisjum og mér finnist ekki endilega auðvelt að koma henni í orð – í öllu falli finnst mér eiginlega allt sem ég tel mig geta fullyrt um hana líka orka tvímælis. Þá skiptir máli að halda því til haga að á síðustu áratugum hefur kvikmyndagerð – einsog aðrar listgreinar – orðið sífellt alþjóðlegri bæði í framleiðslu og fagurfræði, svo ætli maður að finna einhver tiltekin einkenni þá getur legið djúpt á þeim, nema maður leiti aftur í tímann. Hugmyndir mínar um franska kvikmyndagerð eru áreiðanlega mótaðar fyrst og fremst af síðustu fjórum áratugum síðustu aldar – frá 1960 fram undir aldamót.
En kannski er besta leiðin til þess að byrja að svara spurningu af þessu tagi að snúa henni fyrst á haus og spyrja: hvað er frönsk kvikmyndagerð ekki? Vegna ráðandi stöðu amerískrar kvikmyndagerðar í vitund okkar þá er ekki endilega vitlaus vinnukenning að byrja bara á því að segja að frönsk kvikmynd sé kvikmynd sem leyfi sér að segja sögu eftir öðrum reglum en þeim sem eru skrifaðar á stjórnarfundum Warner Bros, Walt Disney og Netflix. Og af því leiðir líka, sem gæti verið umdeilt, að franskar kvikmyndir sem fylgja þessum reglum – mér dettur í hug að nefna Sous la Seine –Undir Signu, kvikmynd sem sver sig í ætt við Jaws og fjallar um hákarl sem sleppur laus í Signu – séu alls ekki franskar kvikmyndir heldur amerískar kvikmyndir á frönsku.
Næsta þrep í viðleitni okkar til þess að svara þessari ómögulegu spurningu gæti þá verið að leyfa sér einfaldlega að hafa orð á klisjunum. Og segja, nei, fullyrða, út í loftið af öllum sínum innsæisdrifna alhæfingamætti: Franskar kvikmyndir eru hægar og sundurlausar, kynhvötin drýpur af öllu, allt er dálítið skítugt og dálítið kaotískt og persónurnar í þeim hafa stórar tilfinningar og tala annað hvort mikið og hratt eða þegja lengi og af miklum merkingarþunga.
Fyrir sumu af þessu má sannarlega færa ágætis rök. Sögupersónur í frönskum kvikmyndum tala yfirleitt ekki fyrst og fremst í þeim tilgangi að hjálpa plottinu að þróast eða koma upplýsingum á framfæri – einsog þær gera í amerískum kvikmyndum – heldur til þess að veita okkur einhverja innsýn í persónuleika sinn og aðstæður, jafnvel að því marki að það vinni gegn því að lýsa plottinu. Og þar komum við einmitt að fyrsta sýnidæminu. Í kvikmynd Jean-Lucs Godard, À bout de souffle, leikur Jean-Paul Belmondo mann að nafni Michel. Í byrjun myndarinnar drepur Michel mann, í hálfgerðu framhjáhlaupi, og blaðrar síðan viðstöðulítið um sjálfan sig og sín mjög svo yfirborðskenndu hugðarefni myndina á enda, með þeim afleiðingum að þegar maður er af og til minntur á að hann drap mann og er á flótta kemur það manni eiginlega alltaf jafn mikið á óvart.
Söguhetjur franskra kvikmynda eru iðulega fólk einsog Michel, fólk sem er að reyna að lifa af sjálft sig – þær eru nær aldrei með örlögin í eigin höndum – ekki hetjur, hvorki af ætt Rockys né Erinar Brockovich – ekki fólk sem sigrast á örlögum sínum heldur fólk sem verður að lifa við þau, fólk hvers brestir eru sögunni jafn mikilvægir og kostir þeirra, og fólk hverra sögulok eru oftar en ekki ófyrirsjáanleg – kannski breytist allt í lífi þess, kannski ekkert, kannski deyr það upp úr þurru, jafnvel í miðri mynd, og kannski gengur það bara niður götuna og hverfur, án þess að leyst hafi verið úr neinu. Ef maður vill að sögur fái alltaf skýran endi er sem sagt betra að horfa bara á amerískar kvikmyndir – á frönsku, ef maður vill, eða dönsku eða íslensku eða einhverju öðru máli, þær eru, einsog áður sagði, út um allt núorðið.
En við þetta, að leyfa sér að sinna öðru en plottinu myndast líka rými fyrir senur sem geta orðið einsog lítil myndlistarverk í sjálfum sér – það má t.d. benda á senuna sem við vorum að horfa á, sem gerist öll í þessu svefnherbergi og tekur bókstaflega yfir þriðjung myndarinnar. Og myndin fjallar einsog ég sagði, um mann sem er á flótta undan lögunum – en eyðir tæpum hálftíma uppi í rúmi með kærustunni sinni ber að ofan að bera saman sænskar og franskar stelpur.
En mig langar að taka líka dæmi úr annarri frægri Godard kvikmynd – Bande à part – mynd sem er í grunninn hálfgerður glæpahasar en er riðin saman af senum sem gera næstum allar eitthvað allt annað en að þjóna þessu margnefnda plotti. Þessari senu lýsti einn vinur minn, sérfræðingur í Godard, svo að hér hefði Godard hreinlega fundið upp æskuna.
Aðalsöguhetjurnar þrjár eru sem sagt að fara að fremja rán en það getur ekki farið fram fyrren um kvöldið. Þau þurfa að drepa tímann og ákveða að bæta met bandaríkjamannsins Jimmy Johnson og hlaupa hraðar en hann í gegnum Louvre. Í þessu kristallast eitthvað sem einkennir æskuna – þrótturinn í þessu hoppi og híi er eitt, það hvernig þau skauta sér eftir gólfinu, hönd í hönd og brosandi út að eyrum, hvernig þau eru ekki 15 ára heldur sennilega að nálgast þrítugt, greddan í því að mennirnir tveir eru eiginlega báðir að eltast við konuna sem heldur þeim á milli sín og gefur báðum undir fótinn, það hvernig þau eru öll drukkin af spennu vegna yfirvofandi glæpaverka en of kúl til að sýna það, og hvernig þau skjóta sér undan vörðunum sem reyna að hafa hendur í hári þeirra, hvernig þau hunsa gervalla listasöguna – þau eru á sjálfu Louvre og þau líta aldrei í kringum sig, eru fullkomlega í líkömum sínum, og þar með ómeðvituð um sögu heimsins, ómeðvituð um neitt þetta nema augnablik og sjálf sig – og svo verður auðvitað að nefna hrepparíginn við Bandaríkin, sem mega alls ekki eiga þetta met, það má enginn hunsa franska listasögu jafn hratt og Frakkar sjálfir.
Og þessi kappleikur hefur ekkert með annað í myndinni að gera, þannig lagað, þau eru bara að drepa tímann vegna þess að þau vilja ekki fremja ránið strax – það væri stílbrot – við þurfum sjálf, sem áhorfendur, að ákveða hvers vegna þetta skipti máli og hvernig þetta tengist öðru í myndinni. Svipað má segja um senu þar sem persónurnar þrjár ákveða í gamni að hafa mínútu þögn – en endast bara í 40 sekúndur – eða aðra þar sem þær byrja skyndilega að dansa – þetta eru senur sem spretta einsog upp úr engu og hafa engan „tilgang“ – senur sem væru strax klipptar út ef fylgt væri hinni gullnu reglu amerískra handritsskrifa: „kill your darlings“.
Sumar þessara mynda hafa svo auðvitað ekkert eiginlegt plott – eru viðstöðulaust uppbrot, bara sena eftir senu sem verður að túlka sérstaklega. Ég nefni bara Le Fantôme de la Liberté eftir Bunuel, sem er óhugsandi sem amerísk mynd, kannski er amerískur súrrealismi bara óhugsandi frá a til ö – og sýni fræga senu af matarboði.
Og þá komum við loks að öðrum mikilvægum punkti – þar sem enn frekar verður grafið undan öllu því sem ég hef sagt til þessa. Lengi vel var eftirlætis franska kvikmyndin mín nefnilega finnsk. La vie de bohème er tragikómedía eftir Aki Kaurismäki sem fjallar um þrjá listamenn í París, franskan rithöfund, írskt tónskáld og albanskan málara – sem er auk þess ólöglegur innflytjandi. Þessir menn, Marcel, Schaunard og Rodolfo eru hver öðrum fátækari, „listrænni“ og sérvitrari. Sú litla innsýn sem maður fær í list þeirra verður ekki til þess að sannfæra mann um að hún sé jafn stórkostleg og þeir telja sjálfir – eiginlega virðast þeir stunda listina frekar vegna þess að þeir séu dæmdir til þess, en að þeir hafi neina sérstaka hæfileika. En það er samt – innanum allt ruglið – eitthvað rétt, og kannski franskt, við fífldjarfa afstöðu þeirra til sköpunarinnar sem endurspeglast síðan í fífldirfsku hins finnska leikstjóra – að gera franska kvikmynd? Því hver gerir bara franska kvikmynd, nema vera franskur? Hvernig er það einu sinni hægt? Verður maður ekki að vera franskur til þess að gera franska kvikmynd?
Það fór áreiðanlega ekki framhjá mér á sínum tíma að Krysztof Kieslowski – sem leikstýrði þeim frönsku myndum sem hæst fóru þegar ég var í menntaskóla – þriggja lita trílógíunni, sem kennd er við sjálfa litina í franska fánanum – væri pólskur. Og ég vissi áreiðanlega að leikstjórinn Luis Bunuel – sem gerði t.d. Le Fantôme de la liberté, sem við sáum úr hér áðan – væri spænskur. Síðar hef ég gert mér grein fyrir því að Michael Haneke væri austurríkismaður – það heyrist á nafninu. Og ég hlýt eiginlega að hafa tekið eftir því að Chantal Akerman, leikstjóri Jeanne Dielman – sem gerist í Brussel – væri belgi, einsog raunar Agnes Varda. En ég hafði alveg áreiðanlega ekki hugmynd um að guðfaðir franskrar kvikmyndagerðar, sjálfur Jean-Luc Godard væri Svisslendingur – þótt hann væri reyndar alinn upp í Frakklandi. Og ég hafði sannarlega aldrei áttað mig á því hvað þetta er algengt – hversu stór hluti franskrar kvikmyndagerðar er á vegum útlendinga.
Það er nefnilega eitthvað við franska kvikmyndagerð – líkt og raunar ameríska – sem bæði sýgur í sig áhrif og gerir hlutina að sínum – eitthvað sem mætti í senn kenna við opin landamæri og listræna nýlendustefnu. Það er ekki bara vegna þess að hún sé í aðra röndina stíll eða genre, sem allir geti þá tekið þátt í, heldur líka vegna þess að hún hefur alla tíð þrifist í dýnamík við aðrar listir – ekki bara önnur listform, ljóðlist og myndlist og leiklist og tónlist – og leyft þeim að vera sýnilegir hlutar innan verkanna, frekar en eitthvað sem þurfi að samþætta og láta hverfa inn í heildina – heldur líka listir og listamenn annarra þjóða, sem skilja eftir sig fótspor og ummerki sem gróa og blómstra innan þess sem við köllum franska kvikmyndagerð.
Mig langar þess vegna á að enda þetta alltof langa erindi á að sýna ykkur stutta senu úr áðurnefndri kvikmynd, La vie de bohème, þar sem albanska myndlistarmanninum Rodolfo, sem leikinn er af Matti Pellonpää, hefur verið varpað í fangelsi fyrir þann hræðilega glæp að vera ekki með rétta pappíra – en svo vill til að sá glæpur er líka í fókus í bíómyndinni sem við horfum á hér á eftir L’histoire de Souleyman. Það fylgir sögunni að Rodolfo er nýástfanginn af hinni frönsku Mimi – og stefnir nú í að honum verði vísað úr landi. Og í þessari orðalausu senu, þar sem Rodolfo situr einfaldlega á gólfinu með nokkrum frönskum vandræðaunglingum, finnst mér kjarnast eitthvað sem er í senn eins franskt og það getur orðið – en líka eins finnskt og má hugsa sér.
Barbara Jefford í hlutverki Mollyar Bloom í Ulysses kvikmynd Joseph Strick frá árinu 1967.
Penelópuþáttur Ulysses er ekki nema átta setningar, sem eru að vísu hver um sig á bilinu 3-7 síður. Og fyrir utan þessa átta punkta eru engin greinarmerki í kaflanum, ekki einu sinni úrfellingamerki – svo maður verður að ráða af samhenginu hvort að „well“ sé „we’ll“ eða bara „well“ og svo framvegis. Þetta er talsvert minna mál en margur gæti ætlað og flæðið í setningunum mestmegnis gott og auðskilið, sérstaklega ef miðað er við margt sem á undan er gengið í þessari góðu bók.
Hjá Hómer hefur Penelópa eiginkona Ódysseifs beðið manns síns í heil tuttugu ár. Trójustríðið tók tíu, þá byrjuðu hinir eiginmennirnir að tínast heim – til góðs og ills, einhverjir sem þetta lesa hafa áreiðanlega séð Óresteiu í Þjóðleikhúsinu, og vita hvernig fór fyrir Agamemnoni, sem náði heim strax í stríðslok – og svo hafa raunir hans tekið tíu til viðbótar. Þar af fóru þrjú ár í frægustu ævintýrin – ferðina til Hadesar og vinda Eólusar og Pólýfemus og það allt saman – en sjö ár til viðbótar var hann fastur hjá Kalypsó. Allan þennan tíma hefur Penelópa verið umsetin af vonbiðlum, eitt hundrað talsins, sem biðu þess að hún viðurkenndi loks fyrir sjálfri sér og öðrum að Ódysseifur væri dáinn og tæki sér nýjan mann. Á meðan þeir biðu hafa þeir stytt sér stundir við svallveisluhald á hennar kostnað.
Til þess að komast undan þessum hjúskaparmálum segir Penelópa hjarta sitt „vanmagna af söknuði“ eftir Ódysseifi og bætir því svo við að einhver guðanna hafi beðið hana að vefa náklæði handa Laertesi, föður Ódysseifs – sem er að vísu enn á lífi en sennilega voru þessi náklæði svo mikið verk að það þurfti að byrja á þeim einhverju áður en menn hrukku upp af. Lofar hún því að giftast þegar verkinu er lokið. Svo vefar hún á daginn en rekur upp klæðið um nætur, enda klók einsog maður hennar (sem er frægastur fyrir að hafa fundið upp trójuhestinn).
Eftir nokkur ár af náklæðisblekkingum klagar ein af þernunum hana í vonbiðlana, sem sitja svo um hana þar sem hún er að rekja upp vefinn og krefjast þess að hún ljúki við verkið og velji sér síðan mann hið snarasta. Það er við þær aðstæður sem Penelópa finnur upp á þrautinni með bogann og axaraugun sem sagt var frá í síðustu færslu. Það endar með því að Aþena sendir Penelópu í bólið og Ódysseifur einn klárar þrautina – klæddur einsog betlari – og slátrar svo bæði vonbiðlum og ambáttum án nokkurrar miskunnar, áður en þau Penelópa lifa hamingjusöm til æviloka.
En að Joyce. Þetta eru upphafsorð kaflans.
Yes because he never did a thing like that before as ask to get his breakfast in bed with a couple of eggs since the City Arms hotel when he used to be pretending to be laid up with a sick voice doing his highness to make himself interesting
Bloom hefur verið að heiman frá því um morguninn. Það er komin mið nótt og Mollý liggur og sefur. Sjálfsagt hefur hún eitthvað farið fram úr yfir daginn en við heyrum ekkert um það. Við vitum bara að Bloom veit að hún átti von á Blazes Boylan klukkan 16 og að þau höfðu í huga að svívirða hjónasængina. Við sjáum leiftur af þessum fundi hér og þar yfir daginn en ég held það sé alveg óhætt að fullyrða að þau leiftur séu að gerast í höfðinu á Bloom, sem hugsar mikið til Mollyar. Á ferðum sínum um Dublin kaupir hann fyrir hana nýja erótíska skáldsögu (The Sweets of Sin) og sápustykki (væntanlega til þess að þrífa af sér syndina). Og hugsar – enda er Ulysses bók hugsanna. Hann rifjar upp í brotum bróðurpart lífs þeirra saman. Fyrsta stefnumót þeirra í Howth og kútveltur í róslynginu. Uppeldi Millýjar, sem er að verða fullorðin. Getnað og fæðingu Rudys sem svo deyr 11 daga gamall og sorgina – og getuleysið – sem hefur vomað yfir öllu þeirra hjónalífi síðan. En Mollý sjálfa höfum við ekki hitt nema þarna í augnablik um morguninn þegar Bloom færir henni morgunverð í rúmið, auk bréfs frá Blazes Boylan um yfirvofandi fund (sem Mollý segir að sé til þess að skipuleggja söngferðalag sem þau eru að fara í).
En úr því er hér bætt svo um munar. Þessar átta ofurlöngu setningar eru einræða Mollýar, sem hefur vaknað við að Bloom skríður upp í litla rúmið þeirra – þau liggja hvort í sína áttina svo hún er með tærnar á honum við andlitið. Ekki samt svo að hún tali upphátt heldur eru þetta hugsanir andvaka manneskju – sem útskýrir löngu setningarnar og greinarmerkjaleysið,. Kaflinn byrjar á því að Mollý er að hugsa um mjög óvenjulega beiðni Blooms áður en hann sofnaði, að hann fái morgunverð í rúmið (yfirleitt er það hann sem færir henni morgunverð í rúmið). Hún veltir því fyrir sér hvort hún ætli að verða við þessu. Svo smám saman fara hugsanirnar á flug og rata víða. Hún fer að hugsa um mannkosti Blooms og finnst hann ágætur, er sannfærð um að hann hafi verið að sofa hjá einhverri konu yfir daginn, og virðist vita um bréfaskipti hans við Mörthu. Svo rifjar hún upp síðasta skipti sem hann fékk það yfir rassinn á henni – það var sama dag og Boylan tók fast í hönd hennar – sem segir okkur að þótt þau hafi ekki „fullnustað“ kynlíf, samkvæmt þeirra eigin mælikvörðum, frá því Rudy dó þá hafa þau nú samt stundað kynlíf.
Svo fáum við staðfest allt um ástarfundina við Blazes Boylan og „that tremendous big red brute of a thing he has“, stærri en nokkuð sem hún hefur áður notið – og fullnægingarnar verða svo margar fyrir rest að Mollý spyr sig hvort maðurinn hljóti ekki að hafa innbyrt ostrur áður en hann kom í heimsókn (fyrir yngri lesendur má nefna að ostrur át fólk áður en Viagra var fundið upp). Svo hugsar hún um aðra elskhuga sína í gegnum tíðina – allt frá því hún var fyrst kysst á Gíbraltar 14 ára, og runkaði svo vini sínum – og ber þá saman við Bloom. Hún hugsar líka um Stephen, sem Bloom sagði henni frá áður en hann sofnaði, og veltir því fyrir sér hvort hann sé of ungur fyrir hana – giskar á að hann sé 23-24 og það sé nú alveg innan marka (hún er 33 ára og hann er 22 – skv. reglunni hálfur manns eigin aldur plús sjö, er það þá 33/2+7=23,5). Hún ímyndar sér að hann hljóti að vera hreinlátari en mennirnir sem hún er vön og hugsar hvort það gæti ekki verið gaman að totta hann og gleypa – en hún veit ekki að Stephen er vatnsfælinn og hefur ekki þvegið sér síðan í október árið áður (Ulysses gerist 16. júní, 1904). Stephen vill ekki einu sinni þvo sér um hendurnar þegar Bloom býður honum það. En svo hugsar Mollý líka að hún ætti kannski ekki að leyfa sér að gleypa enda sé það ástæðan fyrir því að konur fái yfirvaraskegg.
Hér má geta þess í framhjáhlaupi að D.H. Lawrence sem sjálfur lenti í talsverðum vandræðum með sína lafði Chatterley – af hendi sömu ritskoðunarafla og bönnuðu Ulysses – hafði hugsað þá ágætis konu sem hálfgert móteitur við hinni „hroðalegu“ Mollý Bloom, og skrifaði í bréfi til konu sinnar Friedu:
[lokakafli Ulysses] is the dirtiest, most indecent, obscene thing ever written. Yes it is, Frieda. It is filthy. . . . This Ulysses muck is more disgusting than Casanova. I must show that it can be done without muck.
Elskhugi Lafði Chatterley hefur auðvitað svipað upplegg og Ulysses – eiginkona getulauss manns uppgötvar að hún getur ekki lifað eða elskað án kynlífs og finnur sér elskhuga – þótt niðurstaðan sé önnur, hjá Lawrence er maður skilinn eftir í von frekar en vissu um að elskhugarnir nái saman (þótt eiginmaður hennar vilji ekki veita henni skilnað). Þennan boðskap kallaði Joyce „áróður fyrir því, sem alls staðar nema í heimalandi DH Lawrence, flytur allan sinn áróður á eigin spýtur.“ Bloom og Molly hins vegar finna sér leiðir til þess að lifa í og með sársauka sínum og sorg, getuleysi og vanmætti, í gegnum eitthvað sem er sennilega skyldara sátt en fyrirgefningu – eitthvað svona „sådan er livet, er það ekki merkilegt?“, sem er, liggur mér við að segja, einstætt í heimsbókmenntunum.
Einsog sjá má á þessari frægu mynd af Marilyn Monroe – og dæma má af svip hennar – þá er hún að lesa einræðu Mollýar.
Annars hafa fræðimenn tekist á um það allar götur frá því bókin kom út hvort Penelópukaflinn sé kynórar kynóðs manns um kvenhugann eða prótó-femínískur óður til hinnar kynferðislega frelsuðu konu. Ég er ekki viss um að annað þurfi að útiloka hitt, eða að það geri lýsinguna ótrúverðugri, en myndi sjálfur leggja áherslu á aðstæðurnar sem textinn lýsir – við höfum séð hvernig Joyce dílar við óra og innra líf fyrr í bókinni, og við höfum séð hvernig hann dílar við hinar ýmsu vímur, gleði, víns og greddu – og hér birtist okkur kona í svefnrofunum. Það eru mörg lög af frelsi og ánauð í hugsunum okkar – mörg lög af bælingu – og hún er auðvitað minnst (en þó til staðar) þegar við erum að tala við okkur sjálf í hljóði. Þegar svefnrofin bætast við erum við alveg á barmi draumalífsins þar sem bælingin hverfur, a.m.k. því sem næst (og þá er vert að nefna að næsta bók, Finnegans Wake, átti að vera sams konar kortlagning á undirmeðvitundinni og Ulysses er á meðvitundinni – í Penelópu erum við kannski komin á þröskuldinn).
Eftir alls kyns hugsanir hingað og þangað – um Gíbraltar (þar sem hún ólst upp), fegurð manna og kvenna, hvort svínasteikin sem hún át um daginn hafi verið skemmd, o.s.frv. – fer hún aftur að velta fyrir sér beiðni Blooms um morgunverð í rúmið. Og finnst nú þetta meira en lítið borginmannleg krafa. Alger frekja. Svo fer hún að hugsa um köttinn og Millý og loks um Dedalus (sjá þetta að ofan). Og nefnir að hún er byrjuð á túr og sé því ekki ólétt eftir Boylan. Hún fer að hugsa um kvensjúkdómalækna og reynslu sína af þeim. Að allir karlar séu svikulir. Aftur um morgunverðinn hans Blooms og tilraunir hans til að veita henni munnmök, sem henni þóttu ekki tilkomumiklar. Hún veltir því fyrir sér hvaða konu hann hafi sofið hjá um daginn – sennilega vændiskonu hugsar hún, varla Josie Breen (fyrrum kærustu Blooms, sem hann rakst á um daginn) því hún sé gift og því hefði hann aldrei þorað. Næst hugsar hún um vini hans (og finnst mismikið til þeirra koma) og rifjar upp þau skipti sem hún hitti Stephen sem barn og að hún hafi séð komu hans inn í líf þeirra fyrir í tarotspilunum sínum um morguninn. Hana langar að tæla Stephen og ætlar að læra fullt af ljóðum til að ganga í augun á honum.
Kaflinn byrjar á orðinu „yes“ en síðasta setningin byrjar á orðinu „no“.
no thats no way for him has he no manners nor no refinement nor no nothing in his nature slapping us behind like that on my bottom because I didnt call him Hugh the ignoramus that doesnt know poetry from a cabbage
Hugh er sem sagt „Blazes“ Boylan. Hvað sem líður bólfimi hans og reðurstærð þá þykir henni alls ekki mjög vænt um hann, né hefur hún á honum nokkuð sérstakt dálæti sem mannveru – hann fær mjög neikvæðan samanburð við bæði Bloom og Stephen. Hún veltir fyrir sér þeirri ánægju sem karlmenn hafi af að horfa á kvenlíkamann og öfundast út í hana – hún hefur ekki sömu ánægju af líkömum þeirra. Hún pirrar sig á að Bloom hafi kysst hana á rassinn (áður en hann fór að sofa – honum til varnar er svolítið langt að andlitinu þegar maður sefur svona til fóta). Hugsar að veröldin væri nú betri ef konur réðu öllu. Öfundar Bloom af að eiga vini og telur að hún eigi sjálf engar vinkonur því konur séu óttalegar tíkur. Svo ákveður hún að láta eftir Bloom að færa honum morgunverð en að sama skapi muni hún ekki þrífa sæði Boylans úr rúminu (þar sem það er greinilega enn). Svo fer hún að hugsa um bónorð Blooms, í Howth, og það blandast minningum hennar um fyrsta kossinn í Gíbraltar, og í síðustu línunum birtist orðið yes aftur og aftur og bókinni lýkur svona:
and then I asked him with my eyes to ask again yes and then he asked me would I yes to say yes my mountain flower and first I put my arms around him yes and drew him down to me so he could feel my breasts all perfume yes and his heart was going like mad and yes I said yes I will Yes.
Og þá er hún búin.
***
Einsog ég hef sjálfsagt margnefnt hérna – ítrekað og endurítrekað – þá verður ekkert úr Ulyssesferðinni til Dyflinnar í ár. Vonandi á næsta ári, ef fjárráð leyfa. Upprunalega hugmyndin var að hún yrði punkturinn aftan við þessa yfirferð – sem er þriðja til fjórða til fimmta yfirferð mín á bókinni eftir því hvernig maður telur – og því er alveg einhver gremja eða sorg því samfara. Að klára án þess að klára.
Finnst mér ég hafa yfirsýn yfir Ulysses? Varla. Einsog ég nefni líka mjög gjarnan er ég afar minnislaus sem er til talsverðra trafala við lestur svona bókar – það er ennþá mjög algengt að ég skilji ekkert hvað sé í gangi. En mér finnst það líka bara alltílagi. Það kemur alls ekki í veg fyrir að ég njóti lestursins. Stundum finnst mér setningarnar bara fallegar og stundum koma leiðinlegir kaflar sem bara fljóta framhjá einhvern veginn – Ulysses er ekki fullkomin bók og ekki bók sem reynir að vera fullkomin. Þvert á móti þá sökkvir hún tönnunum í annmarka sína frekar en að forðast þá – hún er mjög eftirlát við duttlunga höfundarins og leggur alls konar miseðlilegar kröfur á lesendur sína og launar ekki alltaf erfiðið einsog skyldi, þ´ótt hún geri það oft. Eitt er auðvitað að það gerist eiginlega ekki neitt í bókinni– og samt allt. Stærsta ´áskorunin við að fara svona í gegnum söguþráðinn er að velja út hvað skipti máli – hugsanir fljóta hingað og þangað og atburðum er lýst með alls kyns fantastískum aðferðum – hvað var eiginlega að gerast? Og hvað af öllu því sem var eða var ekki að gerast – eða af því sem einhver var að hugsa – er markverðara en hitt? Hvar eru hápunktarnir? Hvað þarf að taka fram svo maður átti sig á framvindunni, skilji persónurnar, geti ráðið í þemu og mynstur? Hvað af öllum extra-literatúrnum – Hamlet, Hómer, Dante – þarf maður að þekkja? Hvað af sögu Írlands? Sögu enskra og írskra bókmennta? Hvar skipta speglanirnar máli? Hvað með tengslin við Dubliners og Portrait of the artist as a young man – eða jafnvel Finnegans Wake? Það er auðvitað hægt að halda svona áfram endalaust að spá í flestum bókum en Ulysses beinlínis biður mann að gera það – ögrar manni að gera það, meðal annars með því að vera meðvitað þrekraun í lestri. Víst skal ég skilja þig, helvítis beinið þitt! svarar maður þrjóskur. Af því það er leikurinn.
Ulysses er bók tenginga og hún ljómar í hvert sinn sem maður tengir eitthvað saman – hvort sem það er rétt tengt eða rangt, það er ekki aðalatriði. En það er líka einsog Joyce hafi tengt hana við allt – alla sína þekkingu, allar sínar tilfinningar – og að eina leiðin til þess að ná öllum tengingunum væri að hafa verið Joyce sjálfur, helst á öllum stigum þess að skrifa Ulysses í einu. Sem maður getur ekki. En maður þarf heldur ekki að ná öllum tengingunum og kannski er það líka hluti af því að „læra að lesa“ Ulysses (ekki það ég hafi nokkurn tíma lesið bók sem ég hafi skilið til fulls, eða einu sinni skrifað bók sem ég hafi skilið til fulls) – þessi sátt við að svamla bara í hafinu. Og njóta þessarar stórfenglegu innsýnar í mennskuna, sem felst í kynnum við Bloom, Molly og Stephen.
Ég þakka samfylgdina þeim sem nenntu.
* * *
Ef vitnað er til Ódysseifskviðu á íslensku er það úr prósaþýðingu Sveinbjörns Egilssonar.
Ef vitnað er til Ódysseifs á íslensku er það úr þýðingu Sigurðar A. Magnússonar.
Síðustu vikurnar hef ég legið yfir íslenskum ljóðum frá síðustu 5 árum. Ég átti svo sem ekki von á að það yrði leiðinlegt en það var samt skemmtilegra – og betra, hreinlega, orðið er betra – en ég átti von á. Og helgast auðvitað að hluta til af því að ég gat leyft mér að staldra fyrst og fremst við það sem mér fannst gott – og kynnast bara því sem þeir sem ég treysti sögðu að væri gott, af því sem ég átti ólesið.
Í gær skilaði ég af mér ritgerð fyrir sænska tímaritið Örnen och kråkan um „stöðu ljóðsins“. Ég skoðaði svona almennt breytingarnar síðustu 15 árin en lét vera að staldra við bækur síðustu 5 ára þegar ég var að vísa í „samtímann“ (og stóðst því miður freistinguna að nefna sjálfan mig). Stærsta breytingin er auðvitað allir innflytjendahöfundarnir – og gæðin í þeim skrifum. En svo hefur útgefnum ljóðabókum kvenna líka fjölgað úr þriðjungi í helming og þær d´óminera í öllum verðlaunum og tilnefningum (alveg burtséð frá Fjöruverðlaununum).
Þá eru auðvitað alls konar fagurfræðilegar breytingar sem ég geri einhverja tilraun til þess að fara út í – það er alltaf svolítið svell að eiga við, og byggist mest á að maður reynir að koma orðum að einhverju sem manni finnst maður hafa einhverja óljósa kviðtilfinningu fyrir. Það er miklu meira um heildstæðari bækur – í merkingunni að þær byggist upp smám saman, leiði frá a til ö. Það mætti auðvitað halda því fram að eldri bækur hafi líka verið heildstæðar en það var þá samt þannig að röð ljóðanna skipti ekki lykilmáli – þau teygðu sig ekki frá einu ljóði yfir í það næsta, heldur var kannski heildarsvipur með þeim öllum, og svo einhver innri fagurfræðilógík í því í hvaða röð þau voru látin birtast. Og auðvitað er þetta heldur ekki einhlítt.
Það er líka „alvarlegri tónn“ – meira að segja í gríninu.
Það komu hátt í þrjátíu skáld við sögu. En ég er enn að fatta skáld og bækur sem ég hefði þurft að nefna. Og svo eru enn nokkrar bækur sem ég hef ekki náð að sjá – bækur sem voru ekki til í Bókhlöðunni eða á Bókasafninu og sem ég náði ekki að panta. Ég eyddi líka einum fimmta af laununum mínum í nýjar bækur, sem er óforsvaranlegt miðað við reksturinn á mér þessa dagana. En eignaðist á móti nokkrar nýjar bækur. Ég hefði auðvitað átt að senda út boð um kynningareintök en mér fannst það eitthvað vandræðalegt.
En staða ljóðsins er sem sagt góð. Ég votta það.
***
Við Aino erum ein heima og höfum verið á Shakespeare bender. Horfðum á Romeo + Juliet, 10 Things I Hate About You (Skassið tamið), Shakespeare in Love og Much Ado About Nothing. Í kvöld er það svo gamanmyndin Rosaline, sem fjallar um konuna sem Rómeó gleymir þegar hann kynnist Júlíu. Hún kemur líka fyrir í Shakespeare in Love sem … hvað eigum við að segja, kynferðislega frelsuð? Hún er gift leikhússtjóranum Richard Burbage en heldur við bæði Shakespeare og lögreglustjórann. Og í einni senu ryðst Kit Marlowe inn á hana og Burbage við ástarleiki og hún eiginlega tekur ekki í mál að hætta, þótt karlarnir þurfi eitthvað að tala saman.
Það stefnir í að menntaskólinn sýni Rómeó og Júlíu og við ætlum sem sagt að mæta vel undirbúin.
Við horfðum líka á Clueless, sem er byggð á Emmu eftir Jane Austen. Og erum að hugsa um að taka nýjustu Emmu myndina, frá 2020, fljótlega. Og hugsanlega A Midsummer Night’s Dream frá 1999. Ég veit ekki alveg hvað fleira er hægt að bjóða tólf ára stúlku upp á af svona klassík. Hamnet?
Annars hafa þetta allt verið miklar fyrirtaks myndir hingað til. Svo þegar við erum búin með einhvern Shakespearinn þá fer ég alltaf og rifja upp hvað Þorgeir Tryggvason skrifaði um þær á Starafugl – í sinni epísku Shakespeare yfirferð. En ég er nú ekki mikið að leggja það á barnið samt.
***
Það voru þrjú deadline í síðustu viku. Í gær var fyrsti dagurinn frá áramótum sem ég vann ekki neitt (aumingjans kúltúrbarnið sem fær hvorki að fara á skíði eða til Tene í vetrarfríinu heldur þarf að hanga ein með pabba sínum, sem vinnur alla daga, og vill svo bara horfa á Shakespeare á kvöldin). Skáldsagan hefur ekki bifast í tvær vikur. Listamannalaunaskerðingin milli ára var ekki nema 25% en orkan sem fer í að bæta mér upp tekjumissinn er sennilega nær 60%. Af því frílans er bara illa borgað. Samt er ég líka búinn að lengja vinnutímann upp í sennilega svona 60 tíma á viku – í janúar miðaði ég við tólf tíma á daga alla daga, en var að gera út af við mig, svo nú vakna ég ekki klukkan sex nema þrjá daga í viku, stilli ekki einu sinni klukku á helgum.
Annars bætist ýmislegt á þetta. Tekjur að utan hafa minnkað hægt og bítandi ár frá ári síðustu 10 árin. Margt af því var eitthvað sem ég þurfti ekki að hafa mikið fyrir – bók- og réttindasala. Og mér hefur sjálfum þótt erfiðara eftir því sem ég eldist (eða læt samfélagsmiðla steikja í mér heilann, eða hvað það er) að vera að hugsa margt í einu – dró mig vísvitandi út úr pistlaskrifum þess vegna. En það er gaman að skrifa pistla og áreiðanlega bráðhollt – og ekki gekk mér neitt með skáldsögurnar í fyrra, hef ekki tölu á hvað ég henti mörgum handritum.
Kannski það sé samt mest barlómurinn sem er að drepa mig?
Ég er allavega alltílagi staddur núna. Og fer til Króatíu á bókmenntahátíð síðar í mánuðinum, sem er kannski ekki ferð til fjár en það verður áreiðanlega sól.
***
Annars er stríð í Íran. Og Háskóli Íslands tekur stoltur þátt í að þróa gervigreindarvopn sem verða notuð til hrottaverka. Og það hafa eiginlega allir stjórnmálaflokkar á Íslandi – og í Svíþjóð – tekið upp innihaldsrýran, villandi og popúliskan áróður gegn útlendingum. Sem á eftir að enda með ósköpum.
***
Og næsta færsla verður lokafærslan um Ulysses. LOFA!
Það tók mig of langan tíma að komast inn á þennan vef í dag. Mundi ekki lykilorðið og vefurinn neitaði að hjálpa mér að fá nýtt. Critical error. Ég er orðinn of gamall fyrir tölvur. Í síðustu viku var Starafuglsvefurinn hakkaður og ég þurfti að borga einhverjum tölvusérfræðingum fyrir að koma honum aftur í lag. Mér er sagt það sé hægt að gera hann þannig úr garði að það sé erfiðara að hakka hann – hann er auðvitað lítið uppfærður núorðið, enda aldrei neitt nýtt efni. Það þarf að koma honum í einhvers konar stafrænt formalín.
Ég er ekki viss um að það sé beinlínis bara tölvan sem ég hati heldur hata ég bara allt vesen. Þessa dagana. Þrek mitt gagnvart hlutum sem ganga ekki upp er nákvæmlega ekki neitt. Ég fæ endalausar auglýsingar á samfélagsmiðlum um börnát og kortisól og tai chi stólaæfingar sem muni bjarga lífi mínu og ég er farinn að óttast að algóritminn þekki mig betur en ég þekki mig sjálfur – en að á sama tíma þ´á hafi hann ekkert gott í hyggju, hann vill bara sjúga úr mér meiri orku og hafa af mér pening, undir því yfirskini að hann sé að hjálpa mér.
Ég hef verið að skrifa alls konar fyrir alls konar. Skáldsaga mjakast áfram, kannski hefst eitthvað fyrir vorið (til útgáfu í haust) ef ég tek ekki upp á því (eina ferðina enn) að henda bara öllu í ruslið. Mestur tími fer í styttri tíma deadline. Síðustu sex vikur hef ég verið með pistla í Lestinni. Ég veit ekki hvað þeir verða margir, held bara áfram þangað til ég verð rekinn. Ég hef heldur ekkert kannað hver er pólisían með að t.d. endurbirta pistlana hér. Þeir hafa flestir verið dálítið fréttatengdir og eru kannski bara úreltir. Ég skrifaði um Renée Good og ICE, um yfirvofandi innrás í Grænland, um draum formanns Svíþjóðardemókrata, Jimmie Åkesson, sem endaði með því að hann fleygði sér á spegil (í raunveruleikanum), um það hvernig best sé að hantera eineltisseggi og öfgahægrimenn, um hysteríska og þreytandi leit mannskepnunnar að lífsfyllingu og pistillinn sem fer í loftið á morgun er um nýju brottvísunarlögin, sem fóru mótatkvæðalaust í gegnum þingið. Hann átti að vera í dag en í dag verður þáttur um Kína og Kína er bara svo plássfrekt.
Pistillinn um lífsfyllinguna var sennilega bara eitthvað andlegt óp. Á hjálp. Eða eftir nýju áhugamáli. Annað hvort. Eða bæði.
Svo hef ég verið að skrifa fyrir Myndlist á Íslandi og Reykjavík Grapevine og Örnen och Kråkan.
Ég hef líka ákveðið að skrifa ekki meira um fyrstu kaflana í Ulysses, einsog ég ætlaði. A.m.k. ekki að svo stöddu. ´Ég ætla að endurlesa Penelópu á næstu dögum og skrifa um hana og segja þetta gott. Ég missti svolítið mótivasjónina þegar Dublinferðin datt af dagskrá. Ég hugsa að mér dugi alveg að skrifa vel um Penelópu.
Ég sendi líka Alfabet þýðinguna á útgefanda og bíð svars. Ég hef verið að pota í safn ljóðaþýðinga sem ég kem sennilega aldrei út. Eitthvað af því efni hefur reyndar þegar birst, fyrst í safni sem kom ekki út í nema örfáum eintökum – kannski 30-40 – árið 2007 og hét 131.839 slög með bilum. Og í Tíu þúsund tregawöttum eða Starafugli og svona hér og þar. En ljóðaþýðingar eru erfiðar. Ég sendi ljóð úr þessu safni á valin hóp fólks fyrir nokkrum árum – bara 3-4 ljóð á hvern – til að reyna að fá einhvern yfirlestur en ég heyrði aldrei múkk frá neinu þeirra (en hafði vel að merkja fengið samþykki fyrir að senda ljóðin, þau voru ekki send upp á neina óvon). Það var samt fólk sem ég reiknaði fyrirfram með að myndi hafa mikinn áhuga á þessu.
En Alfabet hlýtur að koma út. Alfabet er eitt af allra stærstu verkum evrópskra ljóðbókmennta síðustu 70 árin. Ég spurði m.a.s. gervigreindina til þess að vera viss um að ég væri ekki að taka of stórt upp í mig – hún setti Alfabet í fimmta sæti (í selskap með Szymborsku, Tranströmer, Heany, Celan, Rilke og fleirum). Ef hún má segja þetta, sem hefur ekkert raunverulegt vit, þá hlýt ég, sem er svona gáfaður, að mega halda því fram líka.
Hvað annað hefur gengið á? Ég fór í menningarreisu til Reykjavíkur til að sjá Óresteiu. Það er engu upp á hana logið – mín stærsta upplifun í leikhúsi hingað til. Ekki að það hafi ekki verið gaman að sjá Beint í æð hjá Litla leikklúbbnum (sem Hilmir Snær lék einmitt í fyrir rúmlega áratug, þegar hann var að hita upp fyrir Óresteiu). Það er líka uppselt á allar sýningar og við (ég er í stjórn leikfélagsins) bættum við aukasýningu, sem er alveg að fyllast líka.
Ég spilaði á tónleikum með Skúla mennska. Á bassa. Það var mjög gaman. Paranoid hituðu upp. Þeir eru á fullu að semja og æfa og ætla að freista þess að taka þátt í Músíktilraunum. Mjög efnilegt, Sabbath-inspírerað þungarokk.
Ég fór á Þorrablót. Það var mjög áþekkt fyrri þorrablótum. Nema maturinn var heldur betri. Og ég reykti ekkert (ég hef stundum bara staðið fyrir utan félagsheimilið allt kvöldið í kallahópi og reykt einsog ég hafi aldrei hætt). Það var samt ekki meðvituð ákvörðun.
Í kvöld er svo fyrsta æfingin hjá hljómsveitinni sem ætlar að flytja Dylanprógram í Edinborgarhúsinu 11. apríl.
Í dag hefði James Joyce orðið 144 ára ef hann hefði ekki dáið 58 ára. 144 er auðvitað tólfta talan í Fibonacci rununni, einsog allir vita, og hefði þetta því verið stórafmæli, hefði Joyce lifað. Sem hann gerði sem sagt ekki og því er kannski engu að fagna í dag. Afmæli eru til þess að fagna því að maður sé enn á lífi og þeim fögnuði hlýtur að ljúka daginn sem maður deyr. Ég mundi þetta heldur ekki í gær og verð kannski búinn að gleyma því á morgun, þetta poppaði bara upp í flæðinu hjá mér ásamt öllum hinum hlutunum sem framleiddir eru í algrímabúinu til þess að dreifa huga mínum og sjá til þess að hann sé helst aldrei allur á sama stað á sama tíma.
Joyce er kannski einmitt einn af þessum hlutum sem sjá til þess að hugsanir mínar eru úti um allt. Stundum hef ég hann grunaðan um að hafa eyðilagt í mér heilann. Þessi hel´vítis bók hans er einsog sleggja. Ég veit ekki hvort ég þori nokkurn tíma að taka upp Finnegans Wake.
***
Kaffið á skrifstofunni er búið. Skáldsagan mín er strand. Ég svaf þrjá tíma í nótt. Þetta þrennt er ekki ótengt.
Ég hef notað ótal ritvinnsluforrit í gegnum tíðina. WordPerfect var ábyggilega fyrst í PC-tölvunni hennar mömmu. Ég man ekki eftir ritvinnsluforriti í Amstradinum okkar Vals. Svo kom Word einhvern tíma. Þegar ég fékk Apple tölvu 1995 fylgdi með henni Clarisworks. Sennilega er það forritið sem ég byrjaði að skrifa í – ég hafði skrifað ljóð með penna en lengri texta byrjaði ég að skrifa í Clarisworks. Byrjaði á tveimur eða þremur sögum – eftirminnilegust og lengst var saga um mann sem hét Lítil-Látinn og endaði einhvern veginn í heimi þar sem allir voru tilfinningar.
Eftir að ég flutti að heiman var ég tölvulaus í mörg ár. Í september 1999 ákvað ég endanlega að ég ætlaði að verða rithöfundur. Þá var ég nýlentur í Berlín eftir dálitla puttaferðalags- og ástarhrakninga um Evrópu – frá Danmörku til Strasbourg til Parísar til Barcelona til Genf og loks til Berlínar. Þá bað ég mömmu að senda mér ritvélina sem þær Dóra systir áttu saman og enginn var að nota. Á þessum tíma var auðvitað margt fólk að skrifa á tölvur en þær voru bara of dýrar. Í dag er sennilega dýrara að senda 20kg ritvél til Þýskalands en að kaupa ódýrustu fartölvuna. Árið 2000 var ég kominn aftur heim. Þá var ég með mína Apple Macintosh Performa uppi í gamla unglingaherberginu mínu en þar mátti ekki reykja og ég hafði takmarkaðan áhuga á að hanga þar mikið. Mamma útvegaði mér litla græju sem heitir Ritþjálfi og var notuð til þess að kenna unglingum vélritun. Það tæki minnir mest á þau tæki sem eru seld í dag fyrir miklu meiri pening – Freewrite og þessháttar. Lítill skjár og lítið lyklaborð, takmarkað minni og maður notaði snúru til þess að færa textann yfir á tölvu.
Með þetta tæki sat ég á Sjallanum á Ísafirði og keðjureykti og skrifaði kvöld eftir kvöld. Ég tók hann svo með mér til Færeyja þangað sem ég flutti fljótlega. Og ég skrifaði megnið af fyrstu skáldsögunni minni á hann. Ég á hann enn einhvers staðar ofaní skúffu hjá Aino – en hleðslusnúran er týnd og sennilega virkar hann ekki nema sem minjagripur.
Ritþjálfinn fyrir prósa og pappír og penni fyrir ljóð – þegar ég bjó í Reykjavík næsta vetur fór ég á Þjóðarbókhlöðuna til að færa allt yfir í Word og vista það á diskettur. En skrifaði mest bara uppi í kjallarakompunni sem ég leigði við Hringbraut. Ég byrjaði líka að þýða Ginsberg. Um haustið flutti ég til Þrándheims og fékk þar lánaða fartölvu sem m.a.s. þá þótti gömul og léleg – mjög þungur hlunkur sem þurfti alltaf að vera í sambandi. Á hana kláraði ég að þýða Ginsberg. Í Word. Kvöldið 10. september var ég á haugafylleríi niðri í bæ með þessa tölvu með mér og týndi henni – 11. september, hinn eina sanna, þræddi ég alla bari Þrándheims, stoppaði í augnablik og hverjum og einum til að sjá hvað væri að gerast á sjónvarpsskjánum, og spurði hvort einhver hefði séð brúna leðurtösku. Hún fannst fyrir rest.
Næst bjó ég í Helsinki tölvulaus. Sennilega hef ég verið með ritþjálfann en ég man það ekki. Ég sendi ljóð til Íslands og fékk birtingu í Ljóð ungra skálda – það fyrsta sem ég birti, fyrir utan eitt ljóð í Lesbókinni. Ég fékk synjun á útgáfu á Ginsberg – það læsi enginn þetta – fann mér vinsæla ljóðabók, þýddi hana í snarheitum og ætlaði að fara að senda á forlag þegar ég kom heim um jólin og sá að það var búið að þýða hana og gefa út. Þetta var Sagði mamma eftir Hal Sirowitz. Ég hlýt að hafa gert þetta á ritþjálfann. Ég ílengdist á Íslandi, þvert á plönin, fékk mér vinnu og keypti mér fartölvu. Sat með hana á Sjallanum á kvöldin og keðjureykti. Skrifaði í Word. Tók hana með mér til Berlínar haustið á eftir þar sem við Haukur Már deildum einni netsnúru. Líklega er það líka í fyrsta skipti sem tölva varð eitthvað annað og meira en ritvinnsluvél – maður var búinn að rippa diskunum sínum og farinn að hlaða niður ólöglega á netinu.
Alltaf er þetta Word. Á Ísafirði veturinn 2003-2004 var búið að opna kaffihús, Langa Manga, þar sat ég og keðjureykti og vann í Ginsberg og Hugsjónadruslunni og hellti heilum kaffi latté yfir tölvuna. Fór með hana upp í Snerpu, hálfgrátandi – mig minnir að þeir hafi sent hana suður. Það björguðust ekki öll gögn en skrifin fékk ég afhent á floppy diskum. Var í vinnu og keypti mér nýja tölvu. Fór suður og var þar í hálfan vetur að vinna og skrifa og drekka. Kom aftur vestur og gerðist næturvörður á hóteli. Sat þar með Word í fartölvunni og MSN messenger á vinnutölvunni.
Líklega er það bara word, word, word þangað til að ég keypti mér loks makka sem hefur verið 2007, þá aftur kominn til Helsinki. Þá upphófst einhver sirkus. Word var mjög þungt. Pages leiðinlegt. Text-Edit – var það ekki komið? Ég var með einhvern léttan editor. En eiginlega var þetta viðvarandi ósátt. Dót alltaf að frjósa og týnast. Árið 2010 fékk ég nóg – kominn til Oulu í norður Finnlandi, þar sem IRC-ið var fundið upp – og eyddi peningum sem ég ekki átti í að kaupa mér Scrivener. Það er frábært forrit til þess að vinna með langa texta sem hafa flókinn strúktúr – þegar maður vill geta fært hluta fram og aftur og geymt mikið af texta í seilingarfjarlægð, ýmist til að vísa í eða nota sem heimildir eða bara brot sem bíða síns tíma í heildinni. Ég var að skrifa Illsku og hafði líka kynnst Gigapediu þar sem var hægt að hlaða niður óhemju af rafbókum, kolólöglega auðvitað, þar af mikið af sagnfræði og öðrum fræðiritum og mér leið einsog minnislausa mér hefðu verið færðir ofurkraftar – að geta t.d. gert einfalda orðaleit að Jurbarkas eða bara Litháen í fleiri hundruð bókum og fundið á augnabliki akkúrat staðina sem mig vantaði, sem hefði tekið mig mánuði að gera á bókasafni.
Síðan þá hef ég mikið notað Scrivener ef ég er að skrifa eitthvað stórt og flókið. En það hentar verr til að skrifa beint af augum – til þess að drafta verk sem er bara að fara frá a til b, bækur einsog t.d. Brúna yfir Tangagötuna. Og þar hef ég flækst á milli alls konar forrita – en líka tekið tímabil þar sem ég skrifa mikið í höndum. Mér finnst oft breytast tónninn hjá mér og tilfinningin frá einu forriti til þess næsta, alveg einsog það kemur öðruvísi texti ef ég skrifa í höndum eða á ritvél, og skiptir oft meiru en umhverfið í kringum mig þegar ég skrifa, hvar ég er. Pages, OpenOffice, Word, Bean, IA write, LibreOffice og fleiri og fleiri. Ég nota Scrivener alltaf mest en vantar sem sagt svona forrit til að skrifa bara frá a til b – sem býður upp á það sem ég vil, sem eru serif fontar, lágmarks umbrotsmöguleikar, einfaldleiki og stöðugleiki. Síðustu mánuði hef ég verið að nota Pages.
Og kem ég þá að því sem ég ætlaði að segja. Í tvígang í þessari viku hefur þetta helvítis forrit nefnilega tekið upp á því að sturta margra klukkustunda vinnu niður í klósettið með því að frjósa þegar ég hef ætlað að vista – og ekki gert nein bakköpp, einsog það á að gera sjálfkrafa, svo þegar ég endurræsi draslið er allt bara horfið og ekki hægt að gera „revert“ eða neitt annað.
Nú endurskrifar maður auðvitað oft sama textann ítrekað. Og hendir reglulega senum. En maður gerir það yfirleitt með orginalinn fyrir augunum. Frumupplifunina af senunni. Ég get ekki lýst því með orðum – bókstaflega – hvað mér finnst ótrúlega óþægilegt að endurskrifa senu sem ég á ekki til lengur. Ég hugsa að það sé svipað og að þurfa að endurupplifa gærdaginn upp á nýtt og láta allan tímann einsog maður sé að gera þetta í fyrsta skipti. Þetta er allt frekar ferskt í huga manns en maður er þó ekki nógu minnugur til þess að endurtaka allt orð fyrir orð – oft passlega minnugur til þess að hafa óljósa tilfinningu fyrir því snjalla sem gerðist, því fallega sem gerðist, en ekki nógu klár til þess að endurskapa það einfaldlega, ekki nógu aftengdur upprunalegu upplifuninni af því að uppgötva framvinduna í textanum.
Mér finnst líka erfið tilhugsun að þurfa nú að skipta um umhverfi. Fara í annað ritvinnsluforrit með þennan texta sem mér finnst að eigi heima í Pages. En ég get heldur ekki unnið í Pages lengur frekar en að ég gæti lifað með manneskju sem hefði barið mig tvo daga í röð. Þið afsakið ósmekklegar samlíkingar, en mér er þetta hjartans mál og ég er að reyna að lýsa rofnu trausti. Kannski er betra að tala um hengibrú sem hefur slitnað í síðustu tvö skipti sem maður ætlaði yfir hana. Og maður rétt náð að hanga í henni á leiðinni niður og krafla sig upp krambúleraður og í sjokki.
Samt hef ég vel að merkja hent síðustu fimm-sex handritum komplett í ruslið. Svo ég er alveg meðvitaður um að afköst föstudags og laugardags voru kannski ekki neitt nóbelsverðlaunaefni. En þessi óstöðugleiki í mér gerir þetta líka enn erfiðara.
Að því sögðu. Getið þið mælt með einhverju góðu ritvinnsluforriti? Einföldu og stabílu – ég skal meira að segja sætta mig við sans-serif fonta ef annað er ekki í boði.
Ódysseifur kemur heim til sín og uppgötvar húsið er fullt af fólki og það eru eiginlega allir berir að neðan.
Þegar Ódysseifur kemur heim til sín á Íþöku mæta honum „vonbiðlarnir“ sem hafa breytt heimili hans í svallhýsi og níðst á eiginkonu hans, ambáttum, þrælum og öðrum heimilismönnum um árabil. Ódysseifur er þá dulbúinn sem betlari og vonbiðlarnir gera fátt annað en að gera grín að honum – kasta t.d. í hann húsgögnum þegar þeir eru orðnir vel fullir. Penelópa, sem hefur haldið vonbiðlunum í skefjum allan þennan tíma og neitað að samþykkja að giftast neinum þeirra, ákveður að halda keppni – sá sem getur dregið upp boga Ódysseifs og skotið ör í gegnum röð af axaraugum fær hönd hennar (hún veit sennilega vel að þetta getur enginn nema Ódysseifur sjálfur – eitthvað er gefið í skyn að Aþena hafi komið þessari hugmynd að hjá henni, frekar en að Penelópa átti sig sjálf á því að betlarinn sé eiginmaður hennar). Á sama tíma hafa Ódysseifur og Telemakkus sonur hans – sem veit hver betlarinn er í raun og veru – falið öll vopn í húsinu. Vonbiðlunum mistekst fyrirsjáanlega að draga upp bogann en Telemakkus og Penelópa krefjast þess að betlarinn fái líka að prófa – og auðvitað tekst honum það.
Bandaríska kvikmyndafyrirtækið TSG Entertainment notar þetta augnablik í lógói sínu, sem sýnt er á undan öllum þeirra kvikmyndum og margir ættu að kannast við:
Nú kastar Ódysseifur af sér dulbúningnum.
Þér hugsuðuð, hundarnir, að eg mundi eigi framar heim aftur koma frá Trójulandi, og þess vegna eydduð þér búi mínu, nauðguðuð ambáttunum til samlags við yður, og báðuð konu minnar, að mér sjálfum lifanda, án þess þér óttuðuzt guðina, þá er byggja hinn víða himin, eða skeyttuð hið minnsta um að þetta mundi á síðan mælast illa fyrir af mönnum. Nú er yður öllum einnegin bráður bani búin.
Svo slátrar hann bæði vonbiðlunum og öllum sem þeim hafa þjónað og hlýðir ekki á neinar afsakanir – en vægir þó Medon, kallaranum, fyrir orð sonar síns og söngmanninum Femíusi sem kastar sér um fætur hans, því hann metur svo að báðir hafi verið þvingaðir til að þjóna vonbiðlunum. Sá hluti ambáttanna sem hefur legið með vonbiðlunum – verið nauðgað til samlags, einsog Ódysseifur orðar það sjálfur – nýtur ekki sömu miskunnar.
Gangist nú fyrir því, að valurinn sé út borinn, og segið ambáttunum að gera það. Þar næst skuluð þér láta þvo hina fögru hástóla og borðin úr vatni með gljúpum njarðarvöttum. En þá er þér hafið látið koma öllu í lag innan hallar, þá skuluð þér leiða ambáttirnar út úr hinni gólfföstu stofu, og út í sundið milli hvolfklefans og hinnar traustu forgarðsgirðingar, og höggva þær þar með langeggjuðum sverðum, þar til þér hafið tekið þær allar af lífi, og þær hafa gleymt þeim ástarhótum, er þær nutu af launmökum sínum við biðlana.
Þær tólf sem eru sekar um þessi launmök eru svo látnar taka til og þrífa eftir blóðbaðið – Ódysseifur hefur drepið eitthvað á annað hundrað manns. Svo fer Telemakkus með þær út í forgarð en í stað þess að höggva þær með langeggjuðum sverðum, sem honum þykir „heiðarlegur dauðdagi“ nær hann í kaðal.
Það fór fyrir þessum ambáttum, líkt og fer fyrir vængjalöngum þröstum eða skógardúfum, sem ætla í hreiður sitt, en lenda þá í einhverri snörunni, sem lögð hefir verið í viðarrunninn, og mega svo gista þar, þó illt þyki. Allteins héngu ambáttuirnar uppi við kaðalinn með höfuðin í röð, en um háls þeim voru snörur, til þess þær skyldu deyja aumkvunarlegum dauðdaga; þær sprikluðu fótunum litla stund, en þau fótalæti voru ekki lengi.
Þegar þessu er lokið er geitahirðirinn Melanþíus, sem hefur verið vonbiðlunum innan handar og svívirt Ódysseif, leiddur út, skornar af honum nasir og eyru „með hörðu járni“, þá slitið undan honum og því kastað fyrir hunda, auk þess sem hendur og fætur eru hoggnar af honum í „heiftarhug“.
Þótt þetta sé nú allt að sönnu Ódysseifslegt er Penelópa enn ekki viss um að Ódysseifur sé Ódysseifur og leggur fyrir hann eitt lokapróf. Hún biður ambátt sína að færa rúmið þeirra hjóna – og Ódysseifur bregst strax við og bendir á að húsið allt er byggt utan um þetta rúm, sem er hluti af „langlaufguðu viðsmjörstré“ sem var fullvaxið og „digurt sem máttsúla“. Það er ekki hægt að færa þannig rúm. Hleypur Penelópa þá grátandi í fang manns síns.
***
Kannski dvaldi ég óvenju lengi við Hómer í dag vegna þess að þýðing Emily Wilson var til umræðu á FB í vikunni – og einhver AI-skrifuð samantekt á gagnrýni þar sem því var haldið fram að eldri þýðendur Ódysseifskviðu hefðu allir breitt yfir þessar nauðganir og hrottaskap með því að velja „snyrtilegri“ orð en „ambátt“ og „nauðgun“ í sínum þýðingum. Sveinbjörn snyrtir þetta allavega ekki mikið og mér er raunar til efs að það sé hægt með því einu að hnika til fáeinum orðum – allavega væri það talsvert afrek að láta þetta líta vel út. Hrottaskapurinn er ekki bara í einu og einu orði.
En að Joyce. Kaflinn sem kallaður er Íþaka – en er nafnlaus líkt og aðrir kaflar Ulysses – er í katekísku formi. Katekisminn í kristinni kirkju vísar til fræðslukvera þar sem sagt er frá fyrirbærum og sögum með spurningum og svörum. Og þannig er kaflinn uppsettur og ferðum og samtölum Dedalusar og Blooms lýst:
Did Bloom discover common factors of similarity between their respective like and unlike reactions to experience?
Both were sensitive to artistic impressions, musical in preference to plastic or pictorial. Both preferred a continental to an insular manner of life, a cisatlantic to a transatlantic place of residence. Both indurated by early domestic training and an inherited tenacity of heterodox resistance professed their disbelief in many orthodox religious, national, social and ethical doctrines. Both admitted the alternately stimulating and obtunding influence of heterosexual magnetism.
Klukkan er eitthvað rúmlega tvö. „Feðgarnir“ eru á leiðinni heim til Blooms – á Ecclesstræti 7 – þar sem mig minnti þangað til í gær að Dedalus hefði gist, en hann afþakkar gistinguna í lok kaflans og fer eitthvert, enginn veit. Á þessu ætti maður ekki að vera að flaska svona síðla leiks.
Einsog hefur verið nefnt nokkrum sinnum eru þeir báðir lyklalausir menn – Stephen lét Buck Mulligan fá sinn lykil en Bloom, sem fór í spariföt vegna jarðarfarar Dignams um morguninn, gleymdi sínum lykli í hinum buxunum. Hann er auðvitað enn með böggum hildar út af framhjáhaldi Mollyar fyrr um daginn – þess vegna, meðal annars, er hann með Stephen í eftirdragi, sem eins konar tilfinningalegan böffer – og vill ekki vekja hana. Og honum kemur ráð í hug. Hann klifrar yfir grindverk og lætur sig síga niður á kjallaralevel hússins – það er eitthvað niðurgrafið útisvæði þar – og kemst inn um opnar þvottahúsdyrnar. Og fer svo og opnar fyrir Stephen.
Þeir fá sér sæti í eldhúsinu. Bloom þvær sér með sítrónusápunni sem hann keypti (en greiddi aldrei fyrir) fyrrum daginn. Stephen, sem er vatnshræddur og hefur ekki þvegið sér svo mánuðum skiptir, afþakkar sápuna og Bloom stillir sig um að predika yfir honum um hreinlæti. Hér og þar eru ummerki um Boylan í eldhúsinu, meðal annars veðreiðaseðil frá kapphlaupinu þar sem Throwaway vann. Þeir fá sér kakó og þegja dálitla stund. Bókin rifjar upp fyrsta fund þeirra þegar Stephen var fimm ára og neitaði að heilsa sem og annan fund þeirra þegar Stephen var tíu ára og þeir náðu betur saman – og Stephen bauð honum meðal annars í mat (og pabbi hans tók undir) en Bloom afþakkaði. Síðan hafa þeir lítil samskipti átt. Það kemur líka fram að Stephen er 22 ára og Bloom 38 ára.
Svo eru alls kyns þankar um tengsl þeirra tveggja, líkindi og ólíkindi í atferli, uppeldi og menntun og við komumst meðal annars að því að þeir voru skírðir af sama manninum. Reyndar hefur Bloom, sem er ungverskur gyðingur að ætterni, verið skírður alls þrisvar sinnum. Fyrst til lútersku, í írsku þjóðkirkjuna, svo við einhverja aðra athöfn sem sennilega var á vegum sömu kirkju, og svo loks til kaþólsku þegar hann giftist Molly. Þeir eru báðir vel að merkja trúlausir.
Þeir syngja hvor fyrir annan – Simon á gelísku en Bloom á hebresku – skrifa upp bókstafi (á næstöftustu síðu Sweets of Sin) og ræða muninn á ættbálkum íra og gyðinga. Bloom biður Stephen að syngja meira og hann tekur upp á því að syngja lag með sterkum andsemitískum undirtónum um mann sem er krossfestur af gyðingum (maðurinn heitir ekki Jesús samt, hann heitir Hugh). Það hefur samt farið vel á með þeim og það breytist ekki mikið við þetta – en Stephen er kannski eitthvað að spyrna á móti væntumþykju Blooms (hvað er þessi miðaldra karl líka að draga hann heim til sín um miðja nótt?).
Eftir smá vangaveltur um Millý – sem spretta af tali um dóttur gyðingsins í laginu – kemur að því að Bloom býður Stephen að gista.
Was the proposal of asylum accepted?
Promptly, inexplicably, with amicability, gratefully it was declined.
Þá tekur Bloom upp peningana sem hann var að geyma fyrir hinn ofurölvi Stephen frá því í Nighttown og greiðir honum allt til baka – einsog hann sé að leika staðalmyndina af hinum gráðuga gyðing á röngunni. Þeir ræða framtíðarsamskipti og maður fær það á tilfinninguna að úr þeim verði lítið – hér skilji leiðir með Bloom og Stephen, sem verði aldrei faðir og sonur, þótt þeir séu sonarlausir og föðurlausir.
Svo fara þeir saman út að pissa.
What spectacle confronted them when they, first the host, then the guest, emerged silently, doubly dark, from obscurity by a passage from the rere of the house into the penumbra of the garden?
The heaventree of stars hung with humid nightblue fruit.
Næst koma einhver ósköp af vísindalegum upplýsingum um himinhvolfin áður en þeir snúa sér að sjálfum þvaglátunum. Stephen mígur hærra en Bloom mígur lengra. Bloom ku hafa verið mikill afreksmaður í þessari íþrótt á sínum yngri árum.
Að lokum kveðjast þeir og sjást aldrei aftur, svo við vitum til.
Bloom læðist inn í hús og rekur sig í húsgögnin, sem hafa verið færð vegna píanóæfinga samhliða mökum dagsins (vonbiðlarnir grýttu húsgögnum í Ódysseif, en Bloom gengur á þau sjálfur í myrkrinu). Bloom brennir reykelsi og hreinsar heimilið. Hann býr sig undir að fara í háttinn – tekur eftir brúðkaupsgjöfum á arinhillunni, íhugar bækurnar í hillunni sinni, við fáum lista yfir þær allar, hann sér mynt og við fáum bókhald yfir útgjöld dagsins (en það vantar víst ýmislegt inn í bókhaldið, hvað sem það á að þýða). Bloom fer úr stígvélunum og rífur bút af tánögl stóru táar, fer að hugsa um draumaheimilið sitt og hvernig hann gæti haft efni á því. Næst er listað fyrir okkur allt innihaldið í skúffum hans – þar kennir ýmissa grasa, þar eru t.d. grófar kristilegar klámmyndir („anal violation by male religious (fully clothed, eyes abject) of female religious (partly clothed, eyes direct“) og bréf frá Josie Breen og smokkar og alls konar opinber skjöl. Þar á meðal eru hlutabréf sem sýna að Bloom hefur nokkrar aukatekjur – hann fagnar þessu og íhugar hlutskipti sitt glaður. Textinn þylur upp alls konar fólk sem hefur það ekki jafn gott. Bloom rifjar upp daginn stuttlega með sjálfum sér og heldur svo upp til Molly.
Mile O’Shea og Barbara Jefford í hlutverkum sínum í Ulysses (1967) í leikstjórn Joseph Strick.
Bloom skríður upp í hjá Molly og finnur þar meðal annars fyrir formi Boylans – einsog dýnan hafi sigið – og svo „flakes of potted meat, recooked“ sem hann fjarlægir. Þau hjónin sofa til fóta hvort hjá öðru. Bloom veltir því fyrir sér hverjir komi fyrstir og hverjir svo – á metafýsískan hátt, enginn kemur fyrst, enginn kemur svo – og hugsar svo um alla elskhuga Mollyar í gegnum tíðina (listinn er sennilega meira hans eigin ímyndun en eitthvað annað) og víkur loks illum hugsunum að Boylan. Hann er afbrýðissamur og öfundar hann af því að hafa notið ásta með Molly – sem hann er ófær um að gera sjálfur – en finnur líka til ákveðinnar róar yfir því sem honum þykir þrátt fyrir allt eðlilegur gangur náttúrunnar (að leita sér fróunar). Hann beygir sig fram og kyssir Molly á „melónurnar“ – rassinn – og hún rumskar. Hann segir henni frá deginum sínum – nefnir ekki Gerty McDowell eða Borgarann eða Josie Breen eða eitt og annað fleira. Hér kemur fram að þau hafa ekki stundað kynmök árum saman – sennilega ekki frá því áður en sonur þeirra (sem lést 11 daga gamall) fæddist.
Svo endar þetta svona (hlustandinn er Molly; Bloom er sögumaður):
What moved visibly above the listener’s and the narrator’s invisible thoughts? The upcast reflection of a lamp and shade, an inconstant series of concentric circles of varying gradations of light and shadow.
In what directions did listener and narrator lie? Listener, S. E. by E.: Narrator, N. W. by W.: on the 53rd parallel of latitude, N., and 6th meridian of longitude, W.: at an angle of 45° to the terrestrial equator.
In what state of rest or motion? At rest relatively to themselves and to each other. In motion being each and both carried westward, forward and rereward respectively, by the proper perpetual motion of the earth through everchanging tracks of neverchanging space.
In what posture? Listener: reclined semilaterally, left, left hand under head, right leg extended in a straight line and resting on left leg, flexed, in the attitude of Gea-Tellus, fulfilled, recumbent, big with seed. Narrator: reclined laterally, left, with right and left legs flexed, the index finger and thumb of the right hand resting on the bridge of the nose, in the attitude depicted in a snapshot photograph made by Percy Apjohn, the childman weary, the manchild in the womb.
Womb? Weary? He rests. He has travelled.
With? Sinbad the Sailor and Tinbad the Tailor and Jinbad the Jailer and Whinbad the Whaler and Ninbad the Nailer and Finbad the Failer and Binbad the Bailer and Pinbad the Pailer and Minbad the Mailer and Hinbad the Hailer and Rinbad the Railer and Dinbad the Kailer and Vinbad the Quailer and Linbad the Yailer and Xinbad the Phthailer.
When? Going to dark bed there was a square round Sinbad the Sailor roc’s auk’s egg in the night of the bed of all the auks of the rocs of Darkinbad the Brightdayler.
Where? •
Þessi stóri punktur er viljandi en hann vantar víst í sumar prentanir. Hann er svarið við Hvert? augljóslega – en hvað það svar þýðir, nú, því er ósvarað. Þetta er punkturinn fyrir aftan Bloomsdag í einhverjum skilningi – nú sofnar hann, blessaður. En bókin er ekki búin því í síðasta kafla bókarinnar – Penelópu – liggur Molly andvaka.
Íþaka mun hafa verið uppáhalds kafli Joyce. Þetta er kaflinn þar sem við ættum skv. öllum eðlilegum lögmálum frásagnartækninnar að fá svör við öllum þeim spurningum sem hafa plagað okkur í gegnum bókina. Ná Bloom og Stephen saman? Hver er maðurinn í Macintoshfrakkanum? Verður uppgjör milli Bloom og Mollly? En spurningunum er öllum annað hvort svarað „já og nei, gæti verið, hvað finnst þér?“ eða alls ekki. Og það þrátt fyrir að kaflinn sé bókstaflega byggður upp sem spurningar og svör – og þótt alls þess sem er spurt sé sannarlega svarað og það jafnvel mjög nákvæmlega.
Það má spegla þetta í átökum Ódysseifs heima hjá sér. Bloom er auðvitað friðarins maður, annað en Ódysseifur, og drepur engan – hans vonbiðill er löngu farinn og fékk allt sem hann æsktist. Penelópa og Mollý sofa báðar af sér átökin (Aþena svæfir Penelópu). Þær vakna báðar og bera kennsl á menn sína. Penelópa hótar því að láta færa ófæranlegt rúmið þeirra – en Bloom gengur á húsgögn sem hafa verið færð og kemur í rúm sitt saurgað, ekki búið að skipta um rúmfötin, það er far eftir Blazes Boylan í því og einhverjar kjöttægjur að auki. Og í stað þess að vera glæsismíð er það svo lítið að þau þurfa að sofa í því með andlitin ofan í tánum hvort á öðru. Telemakkus er föður sínum innanhandar við slátrunina en Stephen gerir fátt nema spjalla og fara svo fyrir rest – ráfa út í nóttina og óvissuna.
Kannski er það sjálft formið – spurningar sem er svarað, fræðakversformið – sem er heimkynni þeirra allra þriggja, Stephens, Blooms og Joyce. Þessi allt að því pervertíska áfergja í útskýringar og staðreyndir – sem virðist jafnvel verða meiri eftir því sem svörin veita minni eiginlega svarafró, þrátt fyrir að vera beinskeytt og rétt svör, þegar svörin afhjúpa bara meiri spurn, meiri furðu, stærri heim.
Ég hef ekki gert upp við mig hvort ég skrifa næst um Penelópukaflann eða hvort ég fer fyrst og skrifa betur um fyrstu þrjá kaflana, einsog ég var búinn að lofa. Það er eitthvað fullnægjandi við að ljúka þessu á því að skrifa um lokakaflann. Og ég óttast að ef ég skrifi um Penelópu næst þá verði mín freistað að klára aldrei að skrifa um fyrstu þrjá kaflana (sem ég skrifaði um í einni beit þegar ég byrjaði á þessu – og var áreiðanlega mest um fyrsta kaflann en minna um hina tvo, þetta er meira spurning um að editera þá færslu svo hún sé bara um fyrsta kaflann og skrifa svo um hina tvo almennilega).
Við sjáum til.
* * *
Ef vitnað er til Ódysseifskviðu á íslensku er það úr prósaþýðingu Sveinbjörns Egilssonar.
Ef vitnað er til Ódysseifs á íslensku er það úr þýðingu Sigurðar A. Magnússonar.
Frá öðrum janúar hef ég unnið frá sex á morgnana til sex síðdegis alla daga og nú er mig farið að langa í sumarfrí. Er ekki alveg að koma sumar? Eða allavega helgi? Verða ekki helgar í ár?
Ég er að fást við alls konar. Mest hluti sem ég fæ greitt fyrir. Illa greitt, það er eiginlega allt illa greitt í þessum bransa, en samt greitt. Fljótlega greitt, skulum við segja, því skáldskap fær maður víst líka greitt fyrir maður, fær bara ekki greitt fyrir hann fyrren eftir dúk og disk. Og verr – maður fær illa greitt fyrir margt í þessu lífi en fátt jafn illa og fyrir skáldskap. Og maður veit heldur ekkert hvað maður fær fyrren svona tveimur-þremur árum eftir að maður gefur út bókina, sem tekur kannski álíka tíma að skrifa. Mig vantar ekki pening 2029, mig vantar pening í febrúar. Og í mars og svo í apríl, maí, júní – og svo framvegis.
Ég var lækkaður í launum af listamannalaunasjóði frá og með síðustu mánaðamótum. Ég er búinn að væla undan þessu hérna áður en stundum þarf maður bara að ítreka harm sinn. Í ár fæ ég greidd laun í níu mánuði en ekki tólf en ég þarf eftir sem áður að borga af húsnæðis- og bílalánum í tólf mánuði og ég þarf að borða mat í tólf mánuði og það meikar ekkert sens að fara aftur í rækjuna fyrir þrjá mánuði, það ræður mann enginn í neina alvöru vinnu upp á að maður ætli að hætta aftur eftir þrjá mánuði. Skilaboðin sem maður fær – sem maður heyrir – þegar maður er lækkaður svona í launum eru líka ekki nú skalt þú vinna minna, ekki meira en 75% heldur þvert á móti nú skalt þú gjöra svo vel að vinna meira, viljirðu ekki vera á þessum sultartekjum um alla framtíð. Vinna meira og fá minna borgað og þakka fyrir hvern einasta eyri.
Ef ég ætla líka að skrifa skáldskap er s.s. eins gott ég sé mikið í vinnunni. Ykkur að segja átti ég nefnilega bara frekar erfitt með að ná endum saman í fyrra á fullum listamannalaunum. Holan stækkaði yfir árið og árið endaði líka á óvæntum lífeyrissjóðsreikningi sem ég hafði ekki efni á. Samanlagt reiknaðist mér til að ef ég ætlaði að komast út úr 2026 á fótunum þyrfti ég að fylla upp í fjögurra milljón króna holu. Tekjumissir vegna samdráttar á spenasviði – stálmunar – er helmingur af þessu, restin er skuldir sem hafa orðið til meðan ég var í meiri tekjum. Ég leyfði mér reyndar ýmislegt í fyrra – ferðin til Sviss var dýrust. Og kontrabassinn. Ég mætti einhverju af þessu með því að selja talsvert af dótinu mínu – ekki þó kontrabassann. Mér til varnar þá hélt ég að Náttúrulögmálin yrðu gefin út víðar – þau hafa bara verið seld til Svíþjóðar. Það eru heilmikil vonbrigði. (Ég var líka búinn að væla undan því). Ég hélt ég yrði ríkur.
En sem sagt. Ef maður vinnur á togara fær maður hlut. Skipstjórinn fær tvöfaldan hlut og háseti fær einn og svo voru til hálfdrættingar einu sinni sem fengu hálfan hlut. Það voru yfirleitt unglingar. Ég er ekki alveg kominn þangað, ég er þrírfjórðudrættingur.
Í dag er ég samt mest búinn að nota tímann til þess að stara ofan í tómið. En tómið lítur alltaf undan.
Þegar ég var í Nam. Altso, veturinn 2014-2015, þegar við fjölskyldan höfðumst við í Hoi An, las ég oft enska dagblaðið Viet Nam News, sem er ríkisfjölmiðill í þessu annars ágæta einræðisríki, þar sem kommúnistaflokkurinn ræður lögum og lofum. Það var alls konar í þessu blaði. Alþjóðafréttir, enski boltinn, greinar um menningarmál (heilsíða um Kraftwerk t.d.) og sjónvarpsdagskráin. Innanum var svo áróður, bæði um víetnamska sögu og víetnamskan samtíma. Megnið af þessu var auðvitað fegrun þótt blaðið væri kannski ekki mjög óforskammað – þetta var ekkert endilega verra en það sem Íslandsstofa gæti gefið út. Bara svona við erum frábærog lifum nú í vellystingum en höfum komist yfir mikla erfiðleika, enda erum við hetjur.
Ég man hins vegar eftir að hafa staldrað við frétt þar sem sagt var frá því að nokkrir einstaklingar hefðu verið dæmdir fyrir að pósta gagnrýni á yfirvöld á Facebook. Þetta voru nokkurra mánaða dómar, kannski jafnvel skilorðsbundnir, og það var sagt frá þeim bara einsog mennirnir hefðu verið handteknir fyrir þjófnað. Og ég skildi þetta ekki alveg í fyrstu. Af hverju var víetnamski kommúnistaflokkurinn að játa á sig að hafa sett fólk í fangelsi fyrir að gagnrýna yfirvöld? Ekki var það mjög fegrandi?
Svarið blasti svo auðvitað við eftir smá umhugsun: Vegna þess að víetnamski kommúnistaflokkurinn vildi að fólk vissi hverjar afleiðingarnar af andófi voru.
Vietnam News er ekki bara blað fyrir túrista. Það er líka ætlað þeim sem eru kallaðir „viet kieu“, ameríkönum og frökkum af víetnömskum ættum sem hafa flutt aftur „heim“ en kunna oft málið illa. Það fólk þarf að vita að maður má ekki bara pósta hverju sem er á Facebook (reyndar var Facebook „bannað“ – en það var mjög auðvelt að komast framhjá því og það virtust allir vera á Facebook – hið sama mátti ekki segja um heimasíðu BBC sem af einhverjum orsökum var rosalega mikið lokuð og ég komst aldrei inn á). Ég áttaði mig líka smám saman á því að það voru ekkert allir handteknir fyrir andóf – bara rétt nógu margir til þess að fólk væri meðvitað um að það gæti gerst.
Allavega. Fyrir þremur dögum skutu SS-sveitir Donalds Trump konu sem heitir Renée Good. Hún var að mótmæla brottvísunum, sat í bílnum sínum og blokkeraði götu. Upp að henni komu menn með alvæpni, hún fór í panik og reyndi að komast undan en var skotinn þrívegis í andlitið af manni sem síðan kallaði hana fokkins tík. Um klukkustundu síðar byrjuðu háttsettir bandarískir stjórnmálamenn að halda því fram að hún væri hryðjuverkamaður, hún hefði keyrt yfir einn SS-manninn, eða allavega gert heiðarlega tilraun til þess, á sama tíma og þeir lofsungu SS-manninn sem ættjarðarvin og hetju. Það var ekkert sérstakt samræmi í því sem þeir sögðu – en það var allt í þessum anda.
Síðan þá hefur fólk verið að þrátta um það á internetinu hvort konan hafi raunverulega ætlað að keyra á manninn, hvort hann hafi verið í hættu, hvort einhverjum öðrum hafi staðið hætta af henni, jafnvel allsherjarreglu og hvort bandarískir stjórnmálamenn í MAGA hreyfingunni ætlist til þess að við gleypum við hverju sem er – hvort við séum komin á eitthvað post-truth skeið í mannkynssögunni þar sem einungis það sem Flokkurinn segir getur verið satt. Ef að Flokkurinn segi t.d. að konan hafi verið froðufellandi hryðjuverkamaður sem nauðsyn hafi krafist að væri stoppuð – by any means necessary – þá sé það nýi sannleikurinn.
Mig grunar hins vegar að misræmið milli þess sem gerðist og þess sem yfirvöld halda fram skipti hérna lykilmáli og okkur sé alls ekki ætlað að „trúa“ öðru en því sem við sáum heldur að verða vitni að því að það skiptir engu máli hverju við trúum, sannleikurinn er ekki annar en við höldum að hann sé, við þurfum ekki að trúa því að 2+2=5, heldur eigum við að trúa því að 2+2=4 en segja að 2+2=5, til þess að skilja að það erum ekki við sem ráðum og að það skiptir engu máli hvað okkur „finnst“ jafnvel um fullkomlega hlutlægar og mælanlegar staðreyndir.
Að sama skapi skiptir máli að Renée Good var ekki vopnuð, ekki að hóta neinum og ekki úr neinum þeim þjóðfélagshóp sem almennt verður fyrir þeim fordómum að vera talinn agressífur, hættulegur, sem lögreglan er skilyrt til að óttast. Hún var ekki blökkumaður, ekki karlmaður, ekki hávaxin og sterkbyggð, ekki tattúveruð með hanakamb, ekki ógnandi. Hún var soccer mom Karen í SUV – týpan sem ætlar ekki að skalla þig heldur vill fá að tala við yfirmanninn og ætlar svo sannarlega að skrifa harðorða umsögn á TripAdvisor. Og hún ætlar að leggja bílnum sínum hérna þangað til að þið farið að haga ykkur. Það eina sem hefði sýnt vald MAGA meira en að skjóta þessa konu – þrívegis í andlitið – hefði verið ef þau hefðu skotið barn fyrir sömu sakir. Skilaboðin eru skýr: Þetta eru afleiðingarnar við andófi og enginn getur reiknað með því að sleppa við þær.
Það eru vel að merkja engar líkur á að SS-sveitir Donalds Trump fari nú að taka upp á því að skjóta alla sem mótmæla. En þær munu halda áfram að minna á sig svo allir þar í landi séu meðvitaðir um að þetta getur gerst (og að þeir sem toga í gikkinn þurfi ekki að óttast afleiðingarnar af ættjarðarást sinni – Trump-hollustan frelsar).
