Fjallabaksleiðin

Ég er sennilega mjög trúr þýðandi. Ekki að ég hafi lúslesið og borið saman margar þýðingar. En eðlisávísunin býður mér að vera frekar trúr frumtextanum en því sem ég skil sem málfarslegar klisjur markmálsins. Ef ég get þýtt orðasamband þannig að það skiljist – og það skiljist að það sé orðasamband – þá held ég því frekar en að finna annað íslenskt sem nær því næstum því. Undantekningin er kannski ef orðasambandið er eitthvað fáránlega algengt – eitthvað sem er nánast „ósýnilegt“ í texta. Einsog „sigla í kjölfarið“ eða eitthvað álíka.

Ég geri líka allt sem í mínu valdi stendur til þess að stytta ekki langar setningar. Eða rétta af kaos. Kaos er frábært – setningar sem krefjast þess að maður sé vakandi á meðan maður les þær eru frábærar. En gallinn er reyndar sá að gagnvart prófarkalesurum og ritstjórum leyfist manni miklu meira kaos – fjölskrúðugra lífríki – í eigin texta en í þýðingu. Það er miklu ríkari krafa um að þýddur texti sé á „normalíseraðri íslensku“. Og það er erfiðara að standa á „sínu“ þegar maður er að þýða – þegar maður er í a.m.k. einum skilningi þjónn textans frekar en meistari.

Mér finnst líka alltílagi og oftar kostur en löstur að frummálið sjáist í gegn. Maður er ekki bara að flytja með sér sögu í þýðingu heldur einnig tungumál – og öll tungumál eru aðferðir til þess að hugsa í sjálfum sér.

En svo get ég líka alltíeinu séð mér ástæðu til þess að henda inn einhverju smáræði. Það stendur kannski „lengi“ en ég skrifa „í háa herrans tíð“ af því senan er að gerast eftir messu og það er margt í þeim dúr í textanum – og kannski eitthvað sem ég hef þurft að skera út. Svo þetta er ekki alveg einhlítt heldur.

Svo er grófþýðingin líka tækifæri til þess að leyfa sér. Að skapa og prófa. Það er auðveldara að draga úr því í ritstjórnarferlinu en að lenda í nokkurs konar leiðslu aftur. En maður á að vera djarfur og fastur fyrir.

Ég nota gervigreindina heilmikið til að slá upp orðum. Það er af nokkrum ástæðum – í fyrsta lagi innihalda sænskar orðabækur aðallega orðin sem ég kann. Þegar ég rekst á orð sem ég kann ekki þarf ég að finna merkingu þeirra annars staðar (og reyndar eru þá sænsk-sænskar orðabækur á netinu ágætar – orðalisti akademíunnar). En svo nýtist hún ekki síst til þess að ýta við heilanum í sjálfum mér – að kveikja ljós í réttum klefa. Hún kemur sjaldnast með lausnina en hún hnitar nógu nálægt henni til þess að stytta mér leiðina.

Þar á eftir nota ég svo orðabækurnar tvær sem standa alltaf opnar á skrifborðinu mínu – Íslenska orðabók og Samheitaorðabókina. Mér hefur ekki gefist vel að nota öll þessi orðasöfn á netinu – ætli ég opni ekki islex oftast? En málið og m.is og það allt saman – mér finnst einsog ég sé alltaf að lenda á sitthvorri síðunni og kemst aldrei inn í að nota viðmótið. Auk þess kemst ég þá upp með að hafa færri glugga opna. Og orðabækur eru líka svo miklar fjársjóðskistur – maður er alltaf að rekast á eitthvað sem maður var ekki að leita að þegar maður rótar í þeim.

Á venjulegum degi á skrifstofunni er settöppið sem sagt: 1) Fartölva með 2-3 opna glugga (að jafnaði gervigreind, islex, google) 2) Borðtölva með tvískiptum skjá, handrit öðrum megin, pdf af bókinni hinumegin 3) Íslensk orðabók 4) Samheitaorðabók.

Þegar ég þýddi Ginsberg á sínum tíma – það var fyrsta þýðingin mín – var ég netlaus með fartölvuhlunk með biluðu batteríi og varð að vera í sambandi við rafmagn, ensk-enska orðabók og norska þýðingu á ljóðum hans til samanburðar og Howl Annotated. Og sennilega var þá mikilvægast að vera með djúpan öskubakka og eiga nóg af kaffi. Það var ekki verra líf en það var öðruvísi. Og ég var alltaf umkringdur fólki í stofunni þar sem ég sat – og þetta fólk var gjarnan orðið fullt um miðjan dag og farið að vera með læti.

Veit einhver hvar ég gæti fengið einsog 100 k´íló af hreinu kókaíni? Má vera aðeins minna eða aðeins meira.

***

Annars hef ég líka verið að velta fyrir mér þessum langreyðarbesefa og besefanum sem veifaði langreyðarbesefanum framan í myndavélarnar og viðbrögðin – þetta var kannski ekki til fyrirmyndar en ég er ekki heldur alveg viss um að þetta feli í sér endalok siðmenningar. Og það er einsog það hafi líka alveg gleymst í allri umræðunni að það er í Reykjavík heilt safn, vinsælt ef ekki hreinlega rómað, þar sem besefar af öllum mögulegum tegundum eru til sýnis. Það best ég veit er þeim að vísu ekki veifað.

Já og til að bíta höfuðið af skömminni þá finnst mér þessi frekjuorka í þeim Watson og Loftsson báðum álíka þreytandi og til lítillar eftirbreytni.

***

Ég sótti drenginn minn á flugvöllinn í gær og hann verður heima í rúman mánuð. Það er allt betra þegar hann er hérna, jafnvel þó hann sé bara uppi í herberginu sínu að hanga í tölvunni – ég er aðeins heilli þegar hann er nærri en annars. Ekki þar fyrir að hann verður að fá að fullorðnast í friði – ég ætla ekki að læsa hann inni. Hann fær að fara aftur til Svíþjóðar í ágúst.

***

Ég er mikið búinn að hugsa um a) döbbanir á ensku og b) lúpínuna síðustu daga. Bæði af hálfgerðri áráttu sem er ekki holl. Ég er að reyna að skilja lúpínuna. Og afstöðu fólks til hennar. Ef hún er ágengt krabbamein í náttúrunni, einsog mér finnst ég heyra fólk halda fram, hvers vegna er þá einsog það sé ekkert gert í þessu lengur? Einhvern tíma var verið að gera tilraunir með að slá hana. Gefst hún upp eftir 15-20 ár einsog ég las einhvers staðar? Og er kerfillinn eitthvað skárri eða fáumst við bara ekki við honum vegna þess að … er hann innlendur? Eða er það af því hann er ekki alveg jafn áberandi – breiðurnar kalla ekki á mann úr fjöllum langt í burtu. Og af hverju vex lúpínan svona undarlega – stundum er einsog breiðurnar fari í beinni línu upp fjall, kannski alveg autt öðru megin við hana, bara melur sem bíður þess eins að fá lúpínufræ, sem lúpínan heldur aftur af. Breiðurnar eru sérstakar í laginu.

***

Áráttan fyrir döbbinu er ekki komin til af góðu. Á Ísafirði er nýhafið verkefni sem heitir Spólað til baka þar sem eru sýndar gamlar myndir – það er sérstök áhersla á að fá ungt fólk til að mæta (allir fæddir 2000 eða síðar fá frítt inn). Ég fór á Sódómu fyrir mánuði, La Haine í síðust viku – ótrúleg forréttindi að geta séð svona í bíó (ég sá báðar á v´ídjóspólu á sínum tíma). Og næst er Run, Lola Run, sem Smári vinur minn benti vinsamlega á (í fb-grúppunni) að héti auðvitað Lola rennt – þetta er þýsk mynd – en svo kom í ljós að Run, Lola Run var eiginlega rétt, af því það stendur til að sýna hana döbbaða á ensku með enskum texta að auki. Af því ein enska er ekki nóg. Þetta er víst gert að uppástungu nemendafélags menntaskólans – sem töldu að með þessu móti myndi fleira ungt fólk mæta. Og allar myndir þar sem döbbun er í boði verða döbbaðar á ensku – ég er búinn að gúgla næstu myndum og það er ekki til ensk döbbun á Fucking Åmål en það er til ensk döbbun á Cinema Paradiso, sem verður síðar í ár (kannski gerir skipuleggjandinn, sem er ítalskur, undantekningu – maður getur alltaf vonað).

Minn persónulegi smekkur er að döbbanir séu yfirgengilega hallærislegar svona almennt – þegar ég átti heima í Þýskalandi passaði ég mig á að það stæði alltaf „Orginalverfassung“ í auglýsingunni. Og ég veit ekki hvað mér þætti ef myndin væri döbbuð á íslensku. En þetta er ekki bara fagurfræðilegt spursmál heldur líka félagslegt og pólitískt. Það eru börn og unglingar í bænum sem eiga íslensku að móðurmáli en velja að tjá sig hvert við annað á ensku. Af því að enska er best. Það eru staðir þar sem matseðlar eru bara á ensku, staðir sem heita bara enskum nöfnum – innflytjendur sem kunna ekki ensku þegar þeir koma til landsins læra fyrst ensku og svo (kannski) íslensku. Þetta ýtir enn frekar undir þá heimspeki að enskan sé, einsog þeir segja, „über alles“. Og þetta er náttúrulega styrkt af bænum – og reyndar menntaskólanum líka, sem kennir þýsku!

En þetta er ekki mitt prójekt og sá sem vinnur vinnuna ræður þessu. Ég yrði reyndar hissa ef að nemendur sem ekki þola að horfa á kvikmynd á þýsku, textaða á ensku, þoli að horfa á döbbaða leikna mynd – það er sannarlega eitthvað sem maður þarf að venjast. Þegar til kastanna kemur altso. Ég held þeir spari sig bara fyrir næstu Marvelmynd. Og hinir missi af tækifærinu til þess að heyra eitthvað annað en ensku.

***

Annars er ég líka meðvitaður um að bæði lúpínuáráttan og döbbáráttan eru komnar til út af einhverri togstreitu – ég er með og á móti lúpínunni í senn; og ég er með Spólað til baka en miður mín yfir þessu döbbrugli. Og þá skapast einhver óróleiki í sálinni á mér sem gerir það að verkum að í klukkustundarlöngum hlaupatúr hugsa ég kannski ekki um neitt annað. Sem er alls ekki hollt – og hefur hvorki að gera með lúpínur eða döbbaðar kvikmyndir og bara 100% um mig.

***

Ég tek til baka allt sem ég sagði um síðustu þáttaröð Euphoria. Síðustu tveir þættirnir voru hræðilegir og þetta endaði gersamlega úti í skurði. Og kannski gerði síðasta þáttaröðin ekki annað – við nánari skoðun – en að undirstrika hvað þetta var sundurlaust allan tímann.

***

Ég minni á kókaínfyrirspurnina hérna efst. Ég er, af ástæðum sem óþarfi er að fara út í, alveg ren.

Mér er farið að leiðast mjög að nota lesgleraugu. Ekki vesenið – að týna gleraugum, gleyma gleraugum, beygla gleraugu – heldur að sjá illa og vera alltaf að skipta á milli gleraugnasjónar og venjulegrar; það er einsog heilinn í mér vilji ekki skipta, eða augun, fókusinn er lengi fram og aftur og ég er alltaf með höfuðverk að bíða eftir því að sjá. Ég var reyndar mikið með höfuðverk áður líka en þetta hefur sem sagt aukist. Mígreni light, kalla ég þetta stundum – ég greini mig alltaf bara með diet útgáfur af öllu, diet árátturöskun, diet einhverfu, diet mígreni og svo er ég auðvitað með diet sjóndepurð líka. Það er ekkert að mér sem gott spark í rassgatið gæti ekki lagað. Ein íbúfen. Góðir ávanar.

Ég á afmæli. Ég er fjögurra tylfta gamall. Steikti mér guanciale í morgunmat af tilefninu, bar það fram með tveimur blæjueggjum og bakarabollu og smá salati og tómat. Ég er einn heima, allir í Svíþjóð. Fer í mat til mömmu og pabba á eftir. Og á morgun sæki ég Aram í Keflavík.

Vinn og ligg í leti. Er búinn að vera að horfa á Euphoria. Lengi framan af var þetta til skiptis skemmtilegt og leiðinlegt. Einsog það rynni alltaf út í eitthvað Beverly Hills 90210 af og til – nema með standpínum. Sennilega er mest af typpum í fyrstu þáttaröðinni. Ég var eitthvað að reyna að rifja það upp hvort ég hef nokkurn tíma séð kvenmannssköp í meinstrím sjónvarpsefni. Altso, kynfærin sjálf, ekki bara hárbrúska – af þeim sá maður alltaf nóg þangað til að konur fóru að sléttraka sig og síðan þá eru það bara brjóst af því hitt er sennilega síðasta vígið. Ekki að það vanti meiri nekt í þetta – hún er alls ekki það mest spennandi hérna. Ég sá einhvers staðar að fólki er uppsigað við þriðju þáttaröðina – það líða 3-4 ár á milli og hún er í allt öðrum gír, en ég er ekki frá því að m´er finnist hún best. Kannski er það bara af einhverri þörf til þess að skila sératkvæði. Ég vil líka halda því til haga að Sydney Sweeney er alls ekki slæm leikkona – hún er með sitt register og hún hefur sannarlega líka leikið léleg hlutverk en það á við um langflesta leikara, mjög fáir sem eru færir um að skila góðri framúrstöðu upp úr lélegum hlutverkum. En þetta er bæði sápuópera og sirkus. Mér finnst hann bara skemmtilegri utan menntaskólaumhverfisins.

Fer mjög hægt í gegnum ævisögu Noru (Barnacle / Joyce) eftir Brendu Maddox. Eiginlega er þetta mest um James samt. Það hlýtur að vera erfitt þegar heimildir um hann eru svona yfirþyrmandi en heimildir um hana eina og sér af skornum skammti – og það sem er áhugaverðast við hana er sjónarhorn hans á hana. Sem þýðir ekki að hún hafi ekki verið frábær manneskja og það allt en hún er bara innvikluð í stærstu bókmenntaverk tuttugustu aldarinnar, sem fyrirmynd og músa, og því fer sem fer.

Í gær var La Haine í Ísafjarðarbíói. Diego Ragnar er með dagskrá sem heitir Spólað til baka þar sem sýndar eru gamlar myndir. Það eru reyndar líka sýndar gamlar myndir á Þingeyri, þær eru úr kvikmyndasafni Íslands, en þetta eru svona útlenskir klassíkerar (Sódóma var reyndar fyrst). Lola rennt er næst. La Haine var rosaleg – minnti mig á À bout de souffle eftir Godard með öðruvísi ólátabelgjum og engri ástarsögu. Og Play eftir Ruben Östlund. Og svona karlmennskumyndir, myndir um vináttu manna sem eru mismiklir fávitar og krefjast mismikillar þolinmæði. Og myndina um matarsendilinn og hælisleitandann Souleymane sem var á frönsku kvikmyndahátíðinni.

Annars horfði ég kvikmyndadóm á YouTube í vikunni sem fjallaði um Jackass myndina – formattið var gagnrýnandi að tala við vin sinn og gagnrýnandinn var hrifnari af myndinni en vinurinn og sagði að hún væri um vináttu karlmanna og hvað væri erfitt að vera vinir, ef maður væri karlmaður, ef maður heftaði ekki pungana á sér saman eða træði fingrunum upp í rassgatið hver á öðrum (veifaði langreyðarbelli framan í þá). Vinurinn sagði að þetta væri kjaftæði, karlar gætu bara verið vinir með því að fara saman út að fá sér bjór eða eitthvað. Sem ég held að sé alveg satt. En þetta er samt skrítið bræðralag, þetta Jackass bræðralag (það kom fram í dómnum að þeir hefðu í myndinni étið laxerandi, vafið sig plasti og farið í twister og það hefði allt orðið vaðandi í niðurgangi og mér fannst það svo ólystugt að ég ákvað að fara ekki í bíó það kvöldið).

Já og svo er nýja lagið með Moses Hightower og Kött Grá Pje skemmtilegt. Einsog kemur engum á óvart.

Tvö leikrit? Einn kabarett? Eða hvað maður kallar það – fyrirlestur, söngur, dada-læti, livestreymi frá umboðsmanni Franks Zappa heitins (sem er mikill Finnegans Wake maður). Ljóðasöngur á gönguferð. Söguganga. Epískar bókabúðarferðir – keypti ekkert á Rare Book Fair endaði var þar fátt undir þúsund evrum. Tíu kílómetra hlaupatúr frá heimili Paddy Dignam’s heitins á Newbridge Avenue – sömu leið og hestvagninn fer í Hadesarþætti, í gegnum Irishtown og Ringsend framhjá Boland’s mills og hinum fj´órum ám Hadesar, Styx (Dodder), Akkerón (Grand Canal), Kókytos (Liffey) og Flegeþon (Royal Canal), upp í gegnum miðbæinn og Broadstone að Glasnevin kirkjugarði. Þar sem hinir dauðu búa. Þar litaðist ég um og hljóp svo heim á hótel.

Eccles stræti 7, Martello-turn, Barney Kiernan, Sweny’s, James Joyce Centre, Finn’s Hotel, Mulligan’s, Liffey – og haugur af öðrum smærri stöðum einsog hótelinu úr The Dead, húsi frú Mooney í The Boarding House og pósthúsinu í Lestrygonians.

Nú tek ég helgina í Belfast og svo koma strákarnir (Ingi og Lommi) á mánudag og þá hefst gamanið fyrir alvöru. Ég á eftir að fara aftur á aðalstaðina – ég stoppaði varla í turninum til dæmis nema til að sjá leikritið (Telemakkusarþáttur), þurfti að drífa mig til að ná á Bewley’s niðri í bæ til að sjá annað (Kýklópaþátt). Bæði æðislegt.

____________________

Mér hefur láðst að nefna hérna að ég fór á dögunum í hlaðvarp. Ég var fyrsti og so far eini gestur þessa hlaðvarps. Ég held að þetta sé kannski í þriðja sinn sem ég mæti í hlaðvarp. Ég var einu sinni í viðtali hjá Sverri Norland í hlaðvarpi Forlagsins – sem er eiginlega svindl, af því Forlagið var líka að gefa út bókina sem ég var að plögga. Svo fór ég í Örnen och kråkan um daginn til að tala um íslenska ljóðlist. Og nú þetta.

Fyrir um það bil hundrað árum ætlaði ég að vera með hlaðvarp – sennilega í gegnum Nýhilsíðuna, þetta er í alvöru fyrir svona 20 árum – og tók tveggja tíma viðtal við Hauk Má Helgason, aldavin minn og fóstbróður. Þetta var áður en nokkrum manni datt í hug að tveir tímar væri passleg lengd á hlaðvarpsviðtal, vel að merkja, og ég held að það hafi enginn hlustað á þetta nema Tómas Ponzi, sem ég man að var mjög ánægður með spjallið. Gott að gleðja hlustandann. Nú, 20 árum síðar, endurgeldur Haukur Már mér greiðann með því að bjóða mér í hlaðvarpið sitt. Sem er held ég bara á YouTube, sem stendur, og er ekki tveir tímar heldur hálftími. Sem er talsvert passlegra. Ég vona innilega að þetta hlaðvarp verði langlífara en það sem ég startaði vorið 2006.

***

Ég hef talsvert oftar verið í útvarpinu en hlaðvarpinu. Í útvörpum en hlaðvörpum. Kannski þýðir það að ég sé meira svona establishment fígúra en underground? Eiginlega er ég alltaf í sama útvarpinu. Stundum hvarflar að mér að það myndi enginn vita hver ég væri ef það væri ekki fyrir Ríkisútvarpið. Að vísu var mér einu sinni boðið í spjallþátt Loga Bergmanns – en það eru … 17 ár síðan. Jú og svo hef ég farið á Samstöðina auðvitað – er það kannski meira hlaðvarp en sjónvarp? Ég er ekki viss.

En ég hef sem sagt aldrei verið jafn mikið í útvarpinu og í vetur – vikulega fæ ég tíu mínútur (sem eiga að vera tæpar en eru furðu oft rúmar) til þess að tjá hug minn um hvaðeina sem mér dettur í hug. Í gær fjallaði ég um ritlistarfnykinn – það er sjaldgæft að ég vinni pistla upp úr bloggleiðingum mínum (sem eru ekki alltaf mjög markvissar) en af því þátturinn átti að vera um ritlist var ég beðinn um að gera þetta svona og ég geri alltaf allt sem ég er beðinn um. Langi einhvern að skilja hver er munurinn á því að blogga og að skrifa útvarpistil er hægt að bera saman textann einsog hann birtist hér fyrr í vikunni og þann sem fór í loftið í gær. Óstýrilátur texti annars vegar og editeraður hins vegar.

***

Fríða Ísberg og Þórdís Gísladóttir voru í þættinum líka og ræddu við Kristján og Lóu um sína sýn á ritlistina sem fyrirbæri og hvernig hún væri kannski ólík í Svíþjóð og á Íslandi og í Danmörku. Hér á heimilinu var þetta orðið svona „Eiríkur talar við útvarpstækið sitt og reynir að grípa fram í“ dæmi. Sem er ekki slæmt, heldur gott – ég hef mest látið svona við nafna minn heitinn Guðmundsson, þegar hann var í útvarpinu, og þeir gerast ekki mikið betri útvarpsmennirnir. Og ég var ekki ósammála mörgu sem var sagt – það var meira að ég vildi bæta einhverju við. Segja allt sem ég gleymdi að segja í pistlinum (og gat raunar alls ekki sagt – hann var 10 mínútur og 55 sekúndur sem er vel yfir mörkum).

Þegar sænska ritlistin barst í tal langaði mig til dæmis að bæta því við að ég hef tekið eftir því nýlega að bókmenntatímaritin eru öll horfin úr Pressbyrån. Það er heilmikil tímaritahefð í Svíþjóð – tímaritaveggir í öllum sjoppum – og einu sinni gat maður alltaf keypt Vi läser í Pressbyrån í Västerås. Þetta er ekki mjög þungt bókmenntatímarit, bara viðtöl við metsöluhöfunda og svona smælki – mjög stuttir ritdómar og ábendingar. Skemmtilegt. Poppað. En það er sem sagt horfið. Og í staðinn getur maður alls staðar keypt tímaritið Skriva. Sem fjallar, einsog þið getið ímyndað ykkur, um það hvernig maður skrifar bækur.

Bækur um það hvernig maður skrifar bækur eru líka orðnar mjög vinsælar – ekki síst hljóðbækur um það hvernig maður skrifar bækur – sem og „vanity“ forlög þar sem fólk greiðir fyrir að láta drauminn rætast – borgar forlagi fyrir að gefa út bókina sína og dreifa henni. Þetta er kallað „hybrid“ forlög – dæmi um slík eru Hoi, Vulkan, Visto og fleiri. Þau eru ólík sjálfsútgáfu vel að merkja í því að það er ekkert DIY element. Maður gerir ekkert sjálfur heldur borgar fyrir þjónustu – þetta er minna einsog að stofna hljómsveit og meira svona einsog maður kaupir sér rándýran rafmagnsgítar af því mann langaði alltaf að verða rokkstjarna.

Ritlistarnámskeið – og þá er ég ekki að tala um rithöfundaskóla á borð við Biskops Arnö eða Litterär gestaltning – heldur helgarnámskeið, vikunámskeið, netnámskeið og svo framvegis eru líka gríðarlega vinsæl.

Þetta gerist vel að merkja á sama tíma og áhuginn á bókmenntum – sérstaklega krefjandi fagurbókmenntum, sem voru einhvern tíma kjarninn í „bókmenntaheiminum“ – fer minnkandi. Þá skreppur líka saman áhuginn á þýddum fagurbókmenntum – sérstaklega á áður óþekktum höfundum, höfundum sem þarf að kynna – og hangir saman við einhvern celebrity kúltúr í kringum útgáfu, sem svo kristallast í því að bækur eftir fólk sem er frægt (fyrir eitthvað annað en bókmenntir) njóta sífellt meiri vinsælda. Þetta er fólk sem oft skrifar í nánu samstarfi með ritstjórum, enda byrjendur, eða jafnvel lætur vofur skrifa fyrir sig (ghost-write-a, heitir það þegar maður ber það fram).

Fólk sem sagt langar meira að skrifa bækur en að lesa bækur – sem það langar svo lítið að það hlustar mest á bækur í staðinn – og það langar meira að vera frægt og ríkt en að búa til eitthvað stórfenglegt og breyta meðvitund heimsins eða uppgötva nýja fagurfræði. Þetta er auðvitað hýperkapitalíska módelið – og kemur einsog annað í samtímanum beint frá Bandaríkjunum.

Einsog Þórdís nefndi er allt önnur stemning í kringum sænska ritlistarskóla en bandaríska – og hefur að gera með ólíka hugmyndafræði og ólíka sýn á það hvað það sé að vera rithöfundur, hvernig hlutverkið líti út, hvaða persónuleiki fylgi því og hvaða fagurfræði. En skólarnir eiga ríkan þátt í að skilgreina, samræma og viðhalda ríkjandi hugmyndafræði ´a hverjum stað (og geta sannarlega líka átt þátt í að endurskilgreina hana – sem verður þá ríkjandi hugmyndafræði – þótt það sé vel að merkja alls ekki gefið að háskólar stundi þannig endurskilgreiningar).

Í þessu sambandi hugsa ég um kvikmyndabender sem ég fór á þegar ég lauk við Einlægan Önd og átti enn fjóra daga eftir af residensíunni minni í Visby og horfði á sennilega þrjátíu myndir í beit um rithöfunda – allar kvikmyndir sem ég fann þar sem rithöfundar voru í aðalhlutverki. Eitt af því eftirminnilega var að sjá hvað munurinn á hugmyndinni um skáld vestan og austan megin við atlantshafið var mikill. Bandarísku höfundarnir voru allir eitthvað svona einsog Michael Douglas í Wonderboys – ritlistarkennarar sem voru annað hvort að slá í gegn eða dálítil has-been – en menn í háskólasamfélagi með fasta vinnu (eða að leita að henni), venjulegt fólk sem þurfti fyrst og fremst að bretta upp ermarnar og skrifa. Evrópsku höfundarnir voru allir sérvitringar sem fórnuðu öllu – að meðtaldri geðheilsunni – fyrir fegurðina. Gáfa þeirra var satanísk guðsgjöf – fegurðin sadískur húsbóndi.

Þá vildi ég gera athugasemd við það sem var kannski ekki sagt beinum orðum en mér fannst ýjað allhressilega að, sem er að það sé meiri „ritlistarfnykur“ af skáldverkum kvenna og að „snillingsmódel“ 20. aldarinnar eigi bara við um karla – og þar með snúist gagnrýni á ritlistarmódelið um að gagnrýna að veruleiki samtímabókmennta sé kvenlægari en hann var.

Því fyrra hafna ég bara sem lesandi – frá Ocean Vuong til Bens Lerner til Jonathan Franzen, þar er alveg sami fnykur og Jhumpa Lahiri og Rachel Cusk. Og nei, það þýðir ekki að bækur þessa höfunda séu drasl – það er ekki það sem ég er að segja.

Hinu síðarnefnda mæti hafna einfaldlega með því að byrja að þylja upp nöfn: Virginia Woolf, Marguerite Duras, Anne Carson, Mina Loy, Elsa von Freytag-Loringhoven, Djuna Barnes, Carson McCullers, Flannery O’Connor, Muriel Spark, Katarina Frostenson, Bodil Malmsten, Laura Riding, Marguerite Yourcenar, Hannah Arendt, Wizslava Szymborska, Chantal Akerman, Annie Ernaux, Herta Müller, Svetlana Aleksevitsj, Ingeborg Bachmann, Inger Christensen, Elfriede Jelinek, Karin Boye, Karen Blixen, Astrid Lindgren, Clarice Lispector, Susan Sontag, Joan Didion, Emily Dickinson, Sylvia Plath, Marina Tsvetajeva – meira að segja Ayn Rand. Og nei, ég er ekki að segja að þær séu allar snillingar í raun – Ayn Rand! ha ha! – en þær passa við hlutverkið „snillingur“ – sérvitrar með einstaka rödd/sjónarhorn/gáfu sem þær miðluðu ekki málum með. Og já, listinn gæti verið miklu, miklu lengri.

Breytingin er áreiðanlega fagurfræðilegs og hugmyndafræðilegs eðlis – og samhliða sams konar breytingum á þjóðfélaginu, við lifum ekki lengur á 20. öldinni og snillingshugmyndin er úrelt. En þær breytingar á þjóðfélaginu hafa meira að gera með neyslumynstur okkar – og að allt er neysla, allt er markaður – en það hvort að það eru konur eða karlar sem halda á pennunum eða kaupa bækurnar.

Skrifi konur frekar í hópum en karlar – eða editeri í hópum – er það fyrst og fremst spurning um einhverja hefð, fólk af tilteknu kyni að elta tilteknar staðalmyndir, herma eftir jafningjum sínum. Rétt einsog það er meiri hefð fyrir því að konur semji tónlist einar en karlar í hópum/hljómsveitum. Það er félagsleg tilviljun – eða svar við tilteknum aðstæðum á tilteknum stað, sem breytast þegar minnstu hlutum í jöfnunni er hnikað til, frekar en spurning um eitthvert eðli. Og eitt er ekki endilega betra en hitt – það eru kostir og gallar við að starfa saman að listaverkum og að vinna þau einn; en það er varla hægt að ætlast til þess að það hafi enginn orð á einkennum hvors um sig, eða því að annað sé að taka við af hinu og með því glatist kannski eitthvað.

Þá finnst mér ágætt að halda því til haga að það er bæði hægt að hafa farið í ritlist og vera „snillingur“ – leika það hlutverk, vera það hlutverk, og setjast á skólabekk – eitt útilokar ekki hitt; og að margt af því sem ég kalla ritlistarfnyk hefur ekki með námið að gera eitt og sér heldur hugmyndafræði bókmenntastofnunarinnar í dag (og þá stefnu sem hún er á) í heild sinni. Þá hugmyndafræði að bókmenntir séu fyrst og fremst fag sem maður læri – maður læri að skrifa af til þess gerðum fagmanni og beri þau skrif síðan undir fleiri fagmenn til þess að fá sífellt faglegri niðurstöðu, svona einsog maður væri að byggja brú og vildi fá margstaðfest burðarþolið. Það þýðir ekki að ég sé mótfallinn því að fólk „læri fagið“, heldur áherslunni sem er lögð á „rétt handverk“ fram yfir margt annað og hvernig við afskrifum oft hið óvenjulega sem skort á „réttu handverki“ og reynum að beina öllum inn í „rétt handverk“ enda sé það „rétt“. (Og hér get ég ekki lagt nóga áherslu á að konur eru alveg jafn líklegar til að standa handan rétts handverks og karlar – og stundum uppskera þær meira að segja fyrir það, sjáið bara Ástu Fanneyju!).

Svo má halda því til haga líka að sú tilhneiging að fjölga þeim sem eiga aðkomu að listaverki er ekki bara þróun sem er að eiga sér stað í bókmenntum heldur ekki síður í tónlist – venjulegt popplag á heimsmarkaði er samið af 30 manna nefnd. Sjónvarpsþættir skrifaðir af ótal manns og þróaðir af markaðsnefndum eru líka normið en auteur-kvikmyndir á undanhaldi og svo framvegis. Hinn hýperkapitalíski markaður þráir andlit á vöruna en að röddin sé breiðóma og almenn – hann vill að Sabrina Carpenter og Harry Styles fronti vöruna (vissulega með dálítið generískri fegurð) en að röddin sé einhvers konar málamiðlun eða miðgildi – lægsti samnefnari er ekki rétta hugtakið en ekki alveg rangt, formúlutónmenntir er ekki alveg rétt hugtakið heldur, en þetta er allt í áttina.

Þetta er það sem Malin Axelsson á við þegar hún segir að ungir leikhúsgestir séu vel lesnir í háþróaðri sagnalist af því þeir hafi horft svo mikið á Netflix (þar sem sama sagan er sögð aftur og aftur og aftur og aftur – og allar nýjar sögur beygðar að markaðsmódelinu). Neyslumódelið gengur út á magn – en það er hentugast að sögunum svipi saman, að á eftir Game of Thrones komi House of the Dragon og A Knight of Seven Kingdoms og helst líka Witcher og Vikings og svo framvegis. (Og reyndar má halda því fram mín vegna að ástæðan fyrir því að GoT fór í skrúfuna sé sú að í síðustu tveimur þáttaröðunum var ekki lengur sýn höfundarins til viðmiðunar – ekki búið að skrifa bækurnar – og nefndin einfaldlega látin stýra för, með fyrirsjáanlega þunnildislegri niðurstöðu).  

Þegar nógu margir koma að sama listaverkinu og fá allir að taka út eitthvað sem þeim finnst glatað verður verkið straumlínulagaðra – verkið verður meira „fyrir alla“ og minna afurð tiltekinnar sýnar á heiminn. Auðvitað þarf edítering ekki að virka þannig – það hlýðir enginn öllu sem hann er beðinn um að hlýða – en ég ímynda mér að það sé beint samband milli þess hversu marga maður spyr „er þetta í lagi“ og „hverju ætti ég að breyta“ og þess hversu öruggur maður sé í sinni eigin sýn. Það þýðir ekki endilega að maður ætli að breyta öllu – en maður er sannarlega líklegri til þess en ef maður spyr ekki. Kosturinn við fólk sem álítur sig snillinga – með réttu og röngu – er að það veit ekkert eðlilegra en að standa í fæturna.

Ég staldraði líka við stéttarhugmyndina – það var ekki farið mjög djúpt í hana, sennilega var þetta alveg í lok þáttar sem hún kom upp. Því var allavega velt upp hvort það gætu ekki allir farið í ritlist – það væri hægt að fá námslán, það væri í boði. Og þá hefði ég viljað halda til haga – og hélt til haga, hérna heima í eldhúsi, við útvarpstækið mitt, ég veifaði áreiðanlega pulsunni sem ég var að beikonvefja – að stéttir byrji ekki að virka upp úr tvítugu þegar fólk velur sér háskólanám. Fólkið af stéttunum sem fer ekki í ritlist (og hefur ekki rödd) er fólkið sem kemur út úr grunnskólunum án þess að kunna að lesa. Námslán gera því ekkert gagn af því það hefur ekki hlotið atlætið sem þarf til þess að geta lært.

En – og á þessum tímapunkti var ég meira byrjaður að svara sjálfum mér, svarandi útvarpinu – þá skulum við ekki gleyma því að Yahya Hassan, heitinn, var útskrifaður úr hinum fína forfatterskole í Danmörku. Og undantekningar bæði sanna og afsanna reglur.

Svo má líka minna sig á að það að eldri konur séu helstu menningarneytendur þessa samfélags er ekki eitthvað sem „bara gerist“ og snýst sennilega ekki bara um að karlar hati listir – það má alveg spyrja sig hvort komi fyrst hænan og eggið í því öllu saman og svarið er áreiðanlega flóknara en „hænan“ eða „eggið“. Um daginn fór ég á tvær tónlistarkvikmyndir tvo daga í röð – fyrst á Billie Eilish myndina og svo á Iron Maiden myndina. Það voru engar eldri konur á þessum myndum. Samfélagið er í laginu einsog það er vegna þess að við mótum það þannig.

Kannski var þetta allt og sumt sem ég sagði við útvarpið í gær. Nema ég hafi eitthvað muldrað líka um að þótt ég hafi aldrei lært mikla ritlist – ef frá er talinn hálfur vetur í HÍ upp úr aldamótum, þar sem mér var kennt að segja „hvort er“ en ekki „hvort sé“ og að nota aldrei orðið „varðandi“ í setningu eða neðanmálsgreinar í skáldskap – þá hef ég kennt ritlist bæði atvinnumönnum, unglingum og almennum borgurum, hér og í Svíþjóð, við litlar fræðslumiðstöðvar og merkilegar stofnanir einsog Biskops-Arnö.

Facebook. Skáldsaga barst í tal. Fólk var ósammála ekki bara um gæði bókarinnar heldur um það hvort hún væri óþolandi vegna amerísks ritlistarstíls eða hvort sá stíll væri einfaldlega ekki til staðar – kannski var jafnvel gefið til kynna að slíkur stíll væri ekki til, heldur einhver fantasía, uppnefni til þess að afskrifa eitthvað óþol sem maður kann ekki að nefna öðru orði. Einsog með mörg hugtök – woke, ég er að horfa á þig – er ritlistarfnykur (MFA-stíll) væntanlega hugtak í einhvers konar mótun og hugsanlega meinar fólk ólíka hluti þegar það talar um slíkan stíl og sumir hreinlega sjá hann sem eitthvað annað. Segja: er þetta til? Er þetta í alvöru til? Nei, í alvöru, ef þetta er til, bentu þá á orðið. Hvar er orðið? Hvar eru setningarnar? Sem gera þetta að ritlistarstíl? Amerískum ritlistarstíl? Út með sprokið.

Það var ekki spurt. Ekki í alvöru (er Facebook alvöru? eru bækur alvöru?) En ég spurði mig. („Hvað er amerískur ritlistarstíll? Út með sprokið!“) Því þefurinn af honum getur alveg gert mig vitlausan en þetta er kannski svolítið svona you know it when you see it dæmi. Ég hef ekki listað það út, ekki lagt það á mig – get ekki bent á neitt tiltekið nema almenna tilhneigingu til ákveðinnar fágunar. Að bók hafi verið ritstýrt þannig að hver setning í henni „þjóni tilgangi“ – manni finnist einsog hver myndlíking hafi verið rædd og henni hafnað ef hún er of klisjukennd eða of óljós. Setningarnar eru sennilega yfirleitt frekar ljósar. Alltaf „sýnt en ekki sagt“ – sögupersónur segja jafnvel sjaldnast sjálfar hvað þeim finnst um neitt, heldur segja eitthvað sem gefur það til kynna. Það er lítið um lýsingarorð og engin atviksorð – atviksorð eru bönnuð, það er búið að marglesa textann og ganga úr skugga um að hann innihaldi engin atviksorð, sérstaklega engin sem enda á -ly á ensku, -lega á íslensku.

Ég held að margir myndu hreinlega kalla þetta „góðan texta“. En þetta er góður texti á svolítið sama máta og mjög mikið pródúseruð tónlist er „góð tónlist“. Tónlist þar sem bassinn er skýr og snerillinn þéttur og öll hljóðfærin eru á sinni eigin tíðni, ekkert rekst á – tempóið er algerlega stöðugt alveg í gegn – búið að lagfæra tónhæðina hjá söngvaranum. Lagið er aldrei of langt og aldrei of stutt og brýtur ekki reglur um vers-kórus-vers-kórus-brú-kórus-(kórus endurtekin). Það er ris á réttum stað. Spenna á réttum stað. Ráðgáta á réttum stað. Ef það gerist eitthvað óvænt finnur maður alltaf sterklega fyrir höfundarætlun í hinu óvænta – þetta var óvænt en aldrei óvart, aldrei uppgötvun, aldrei „fokk it, hljómar bara fínt“.

Sjálfum finnst mér bækur (og texti) vera bestar ef ég hef það á tilfinningunni á meðan ég er að lesa þær að það sé alls ekkert gefið að þetta gangi upp. Og raunar finnst mér oft hálfgert aukaatriði að hlutirnir gangi upp – plott er plott og það er ágætt eins langt og það nær en það á ekki að vera það eina sem stýrir sögunni – og tilviljanir og agnúar og fíflalæti og stælar og einlægir útúrdúrar, allt finnst mér þetta dásamlegt. Höfundar sem halda að það sé sniðugt að „kill your darlings“ til þess að þjónusta einhverja óljósa hugmynd um vilja einhvers lesanda – sem vilji þá helst bara lesa bækur sem minna hann á aðrar bækur, með jafn steindauðum darlingum – eru ekki að þjónusta einhvern eiginlegan lesanda, ekki manneskju, heldur bara „markaðinn“. Og markaðurinn vill kunnuglega pródúkt en listin býr í öllu hinu.

Svo finnst mér líka bara mjög viðeigandi að í sögum sé sagt en ekki bara sýnt. Sérstaklega þegar það er augljóslega verið að segja manni eitthvað tiltekið með þessum „sýningum“ – maður þarf ekki alltaf að skrifa „Sigga gekk þungstíg um íbúðina á hörðum klossum sem skildu eftir sig far í þykku gólfteppinu og dæsti í hverju skrefi milli þunnra ómálaðra vara sem höfðu ekki breiðst út í bros frá því hún missti móður sína“ , stundum er miklu hreinlegra að segja bara „Sigga var fýlutrunta“ og halda svo áfram.

Og sennilega snýst þetta meira um ritstjórn en MFA-prógrömin í Bandaríkjunum. Og er áreiðanlega ekkert öðruvísi í íslenskri eða franskri ritlist. Ég upplifi þetta oftast sem rembing – en einmitt svona rembing þess sem rembist mjög mikið við að látast ekki rembast neitt. Svo temur maður sér áreiðanlega viðkvæmni fyrir þessu – fer að finna lyktina af þessu alls staðar. Þefa hana uppi.

En það er ekki að hlutir megi ekki vera „skrifaðir“ – að maður megi ekki finna fyrir því að það sé verið að stíla, því síður – heldur er þetta tiltekinn stíll og tiltekinn tónn. Og þessi rembingslausi rembingur slær mig sem yfirlætislegur. Þá finnst mér einlæg og grímulaus tilgerð – tilgerð sem býður upp í dans – miklu áhugaverðari.

Ég þoli heldur ekki gagnrýni sem gengur út á að hlutir eigi að vera styttri. Lög eigi að vera 3 mínútur. Plötur 12 lög. Skáldsögur 300 síður. Ljóð ein síða. Okkur liggur ekki svona mikið á og ef maður nennir ekki að lesa á maður bara að bíða eftir bíómyndinni.

Annars fannst mér bókin sem barst í tal (Audition eftir Katie Kitamura) að mörgu leyti mjög fín – en hún var það sem sagt þrátt fyrir að það væri af henni svona fnykur.

Eitt af því skemmtilegasta við að vera sænskumælandi er að hafa aðgang að menningardebattinum. Að vísu er mikið af þessu (skiljanlega) horfið á bakvið borgunarmúra á síðustu árum en við erum með áskrift að Dagens Nyheter og eitt og annað af hinu getur maður enn lesið – af ýmsum ástæðum. Þessi debatt er gjarnan áhugaverður – misgóður auðvitað, einsog gengur – en hann fjallar iðulega um einhver grundvallaratriði. Er öld frásagnarbókmennta runnin upp? Er myndlíkingin úrelt verkfæri? Eru sjálfsævisöguleg skrif hin fullkomna lýsing mannlegs ástands eða hreinræktuð athyglissýki?

Í gær vísaði ég í grein í Gautaborgarpóstinum án þess að setja hlekk – um Hold eftir bookerverðlaunahafann David Szalay, sem Mikaela Blomquist segir að sé kitsch. Hér er sá hlekkur.

En það er ekki bara verið að rífast um kitsch það er líka verið að rífast um leikhús. Það byrjaði allt á því þegar Jonas Gardell fór í leikhús og sagðist ekki hafa getað útskýrt fyrir vinum sínum eftirá „um hvað“ leikritið hefði verið. Útgangspunkturinn í pistli Gardells var reyndar að mörg verk sem sviðsett væru í Sv´íþjóð virtist skorta höfund – þau væru unnin út frá einhverjum textum (í aðaltilvikinu hér einhverju grúpptjatti) en það væri ekkert leikskáld. Og svo lýsti hann eftir meiri frásagnarlist, svo hún myndi ekki deyja út – og bað um nýtt Natten är dagens mor, sem er klassískt sænskt verk eftir Lars Norén frá 1982.

Kristina Lundquist svaraði honum og sagði að löngun Gardells í einhvers konar „frásagnarlist“ væri einfaldlega popúlísk og úrelt – hann væri á harðahlaupum til Hollywood, ef ekki bara Aristótelesar – og benti á að verkin sem hann hefði nefnt hefðu öll verið skrifuð af alvöru leikskáldum þótt það hefði farið framhjá honum – og svo nefndi hún leikskáldin. Svo taldi hún auk þess upp ótal verk, bæði klassísk og ný, sem væru einmitt þess lags verk sem Gardell lýsti eftir – verk með skýrri frásögn – og þetta væru aðalverkin í öllum helstu leikh´usum landsins. Í anda Gardells lýsti Lundquist eftir fleiri lögum einsog Rosanna með Toto, svo unga fólkið myndi ekki gleyma hvernig maður semur lög einsog Rosanna.

Malin Axelsson reið síðan út á ritvöllinn og sagði lítið gert úr streymisþjónustum einsog Netflix og spurði hvort leikhúsin væru tilbúin fyrir tik-tok kynslóðina – en skilja mátti á bæði orðum Lundquist og Gardells að það væri síðasta sort. Þá sagði hún að Netflix hefði t.d. eytt miklu fé í að þróa handrit (annað en meirihluti sænskra leikhúsa). Og að ungt fólk í dag, sem væri alið upp á Netflix, hefði þegar séð fleiri þúsund klukkustundir af háþróaðri sagnalist áður en það mætti nokkurn tíma í leikhús. Og að ef leikhúsin horfist ekki í augu við þetta og reyni að tala við þetta públíkum þá séu þau sjálfdauð.

Í gær birtist svo ný grein frá Lundquist þar sem hún orðar í raun eitthvað sem er áreiðanlega róttækt og snobbað en er líka grunnur anti-popúlismans. Fyrst vísar hún í orð leikarans unga Odin Romanus (rosalegt nafn!) – sem er líka listráðunautur við uppsetningu Elleftu stundar Strindbergs í Borgarleikhúsinu í Gautaborg – um að leikhúsið eigi að vera staður þar sem fólk þráir að „hlæja og gráta saman“ og að það „vilji fá kærleik, blóð og tár.“

Ég er ekki viss um að Romanus tali fyrir alla af sinni kynslóð, en gefum okkur að hann geri það. Að fólk vilji finna til í leikhúsinu, láta berast með sterkum frásögnum og vera laust undan því truflandi blekkingarrofi sem neyðir það til þess að hugsa sjálfstætt. Bæ, bæ Brecht. En er það virkilega hlutverk sviðslista að láta fólk fá það sem það vill? Að afhenda tilfinningar eftir pöntun? Eru ánægðir áhorfendur virkilega góður mælikvarði á listrænt gildi og áhættu? Auðvitað verða leikhúsin að selja miða en fyrir mig sem gagnrýnanda er það málinu fullkomlega óviðkomandi hvað fólk „vill fá“ – alveg sama hvaða kynslóð það tilheyrir. Það er dásamlegt að Ellefta stund kynni Strindberg fyrir nýjum áhorfendum, en þótt krakkarnir hefðu hatað Fröken Júlíu, hefði verkið varla verið verra fyrir vikið.

Í þessum debatt öllum saman eru svo ótal rangalar sem ég hef ekki rætt hér og marga þeirra hef ég ekki einu sinni nennt að lesa. Greinar hafa birst í ótal miðlum – öllum helstu fréttablöðum og kvöldpressunni og þau hafa vitnað í lærðar greinar í menningartímaritum einsog Ord och bild – og þar verður áreiðanlega líka skrifað um debattinn þegar hann er liðinn hjá og einhver nýr byrjaður.

Eitt af því sem mér finnst mest hressandi við þetta – og það sem er svo til fullkomlega fjarverandi úr íslenskum menningardebatt, það best ég get séð – er vörnin fyrir listina sem eitthvað sem stendur til hliðar við markaðinn, eða eigi að gera það, listina sem eitthvað annað en vinsældir og húrrahróp, eitthvað sem hafi sitt eigið gildi (huglægt eða hlutlægt) – gildi sem eigi að ræða. Ekki endilega vegna þess að mér sjálfum finnist vinsældir og húrrahróp – eða kitsch – fullkomlega gagnslaust eða að því eigi að útrýma, en það er leiðinlegt að það eigi alltaf sviðið umyrðalaust. En að sama skapi sér maður þá líka fólk bara verja Netflix sagnalistina – sem maður sæi ekki heldur hérna heima (eða allavega ekki vel gert – það gæti alveg einhver sagt „en hey, netflix er skemmtilegt“).

Það var verið að skammast í Olgu Tokarczuk fyrir að segjast hafa „notað“ gervigreind við skriftir. En við nánari eftirgrennslan sagði hún einfaldlega að hún notaði hana við heimildavinnu – á fyrstu skrefum, allt væri dobbeltékkað – og að hún fyndi stundum upp á skemmtilegum hlutum sem væru henni innblástur. 

Í fyrsta lagi er sá höfundur sem leitar sér ekki að innblæstri hvar sem hann er að finna – undir öllum steinum – bara í ruglinu. Að hirða hugmyndir af gervigreindinni er ekkert vitlausara en að hirða hugmyndir af heimskulegum vefsíðum eða því sem maður misheyrir fólk segja úti á götu. Ég tala nú ekki um þegar gervigreindin er í einu af sínum ranghugmyndarköstum. Í öðru lagi þá er gervigreindin ágæt í vissri tegund af heimildavinnu – til þess að beina manni í rétta átt. Hún getur svarað óvenjulegri spurningum en flest sagnfræðirit. Komið með samantektir. Það borgar sig ekki að taka þær alvarlegar en bara það sem einhver segir við manni í kvöldverðarboði og maður er að reyna að rifja upp daginn eftir. En það getur alveg hjálpað manni áleiðis að einhverju sem maður vill vita.

***

Í Svíþjóð er eitthvað verið að ræða kitsch í bókmenntum. Ekki síst í tengslum við skáldsöguna Flesh eftir David Szalay – sem ég hef ekki lesið, en fólk vill sem sagt meina að sé óttalegt kitsch. Það myndi ekki koma mér á óvart, það er allavega alveg nóg af kitschi sem hlýtur alþjóðlega viðurkenningu – dómínerar jafnvel – og hefur sennilega alltaf verið. Life of Pi – man einhver eftir henni? Svei. Paolo Coelho átti tímabil áður en hann var eiginlega dæmdur út af sakramentinu í fagurbókmenntaheiminum – en um skeið var látið með hann einsog hann væri nýr Umberto Eco. Bókaþjófurinn. Ferrante – að mínu mati. Oksanen, a.m.k. Hreinsun. Flugdrekahlauparinn.

En auðvitað er þetta allt huglægt. Það er annar pistill sem ég las í dag – eftir Fredrik Hertzberg – finnlandssænskur en í ríkissænsku blaði og nefnir lengri ritgerð um Mamma Mia! söngleikinn sem er verið að sýna í Svenska teatern í Helsinki. Höfundur þeirrar ritgerðar er mest að kljást við þá staðreynd að öllum öðrum finnist þetta svo frábært – og hvort hann hafi þá rangt fyrir sér. Mömmu hans og pabba finnst söngleikurinn geggjaður. Og uppsetningin. En rýninum finnst sýningin þunnildi. Það dugir sennilega ekki að segja að hann sé kitsch – það er hluti af verkinu. Í sama pistli nefnir Hertzberg nýlega veitingahúsarýni þar sem veitingastaðurinn fékk útreið – nýr veitingastaður sem var með margar stjörnur og mikla umfjöllun á netinu reyndist handónýtur. Rýnirinn spurði meira að segja gervigreindina sem sagði að þetta virtist vera stórkostlegur staður. En svo kom í ljós að stjörnurnar komu allar frá fólki sem tengdist eigendum staðarins. Og gervigreindin – sem hefur ekki súbjektífar skoðanir á neinu, heldur er objektíf samantekt á tungumáli sem viðhaft er um hvað sem hún er spurð út í – spurði bara þá sem höfðu gefið stjörnurnar. Niðurstaða Hertzbergs er meðal annars sú að ef það er einhver vinna sem gervigreindin getur aldrei unnið er það vinna gagnrýnandans – nema vinna þeirra gagnrýnanda sem vilja aldrei skila séráliti, sem herma bara eftir það sem síðasti maður sagði (og þannig gagnrýnendur eru sannarlega til).

En gagnrýni er sem sagt ekki einhver samtala álita allra sem upplifðu eitthvað verk. Hún er ekki goodreads stjörnurnar sem bók fær. Ekki imdb einkunnin. Heldur tiltekin afstaða – mismikið lærð og misrökstudd frá ólíkum sjónarhornum fólks sem gefur sér ólíkar forsendur fyrir mati sínu. Og hefur jafnvel ólíka fagurfræði (það er alltof algengt að fólk telji sig þurfa að líta framhjá fagurfræði sinni og smekk þegar það er að gefa „faglegt álit“ – það er listhatandi fásinna).

En einsog Fredrik Hertzberg bendir á lifum við á tímum þar sem við viljum helst geta talið allt og metið það út frá tölunni. Bókin sem seldist mest er best en ef hún er með lága goodreads einkunn dregst það frá sölugæðatölunni. Þetta er kapitalísk lógík þótt við horfum alveg framhjá peningunum í dæminu – þessi endalausa stærðarkeppni.

Ég man ekki hvenær ég heyrði einhvern síðast halda passjoneraða ræðu fyrir einhverju sem er vanmetið. Nema kannski einhverju svona guilty pleasures dóti. Sem er auðvitað aldrei vanmetið – guilty pleasures eru undantekningalaust metsöludót sem er elskað í drasl. Colleen Hoover og Bachelor.