Í dag verða veitt nóbelsverðlaun í bókmenntum. Af einhverjum orsökum hef ég alltaf áhuga á þessu þótt það sé í sjálfu sér sjaldgæft að einhver verði fyrir valinu sem beinlínis „höfðar til“ mín, þótt yfirleitt séu þetta eðlilega færir höfundar. Síðustu tíu árin eru það fyrst og fremst Fosse, Tokarczuk og Kraznahorkai – ekkert að Ishiguro, svo sem, og Dylan er Dylan, til hvers að hengja orðu á fjall, spurði Cohen – Glück er ágæt en kannski ekki á minni bylgjulengd, sama mætti segja um Gurnah, Annie Ernaux á eina bók sem mér finnst geðveik (Árin) en allt annað sem ég hef lesið finnst mér ógurlega þunnt. Han Kang valið skildi ég alls ekki. Jú, Handke – Markmaðurinn og Óskabarnið voru góðar (en það er mikið gefið út af góðum bókum í heiminum).

Hefðbundna giskið mitt síðustu árin er Duong Thu Huong, sem ég fór að lesa þegar við bjuggum um skamma hríð í Víetnam fyrir rúmum áratug. Áreiðanlega smá af því það giskar aldrei neinn annar sem ég þekki á hana, þótt hún sé reglulega á langa listanum. Þetta er víetnamskur höfundur, jafngömul pabba (fædd ‘47), barðist í stríðinu (gegn ameríkönum!), bjó í jarðgöngum í sjö ár, grjóthörð og einlægur kommúnisti – en eftir sameiningu landsins gerðist hún krítísk á ógnarstjórnina og skoðanakúgunina, ekki síst í listum, og gaf hvergi eftir í kröfum um lýðræði og réttlæti, loforð byltingarinnar (og kommúnismans), sem kostaði hana meðal annars fangelsisdóm á tíunda áratugnum. Þetta varð svo á endanum til þess að hún hrökktist úr landi og hefur búið í Frakklandi síðustu áratugi.

Subscribe now

Hún skrifar stórar og miklar skáldsögur sem gerast í Víetnam – mín uppáhalds, sem heitir The Zenith á ensku, fjallar meðal annars um Ho Chi Minh, sem hún hefur vel að merkja töluverða samúð með og uppleggið í bókinni er eiginlega að hann hafi verið hálfgerður leiksoppur, bláeygur sakleysingi í höndum vélráðugra, fórnarlamb kerfisins, maður sem er fangi þess þjóðartákns sem hann hefur sjálfur orðið, og raunar er það þemað í mörgum hennar bókum, hvernig hugmyndafræði nær tökum á fólki og hvernig fólk manipúlerar hvert annað í nafni hennar.

Þetta eru orðmargar, ljóðrænar raunsæissögur fullar af kraftmiklu innsæi í mannlegt eðli sem annað en mjög mikið af þeim litteratúr sem við sjáum um Víetnam eru ekki bara um stríðið og um flóttafólkið – stríðið eða brottflutningurinn eru ekki alfa og omega eða eini lykillinn að því að skilja þetta stórkostlega land og fólkið sem þar á heima. 

Á síðustu árum þegar fókus heimsbókmenntanna hefur verið að færast út fyrir Vesturlönd að einhverju leyti hefur hann yfirleitt farið á höfunda sem eru annað hvort enskumælandi menntamenn – og oft fluttir frá heimalöndum sínum – eða hreinlega til fólks sem er af annarri eða þriðju kynslóð innflytjenda. Þetta þýðir að t.d. nær allar víetnamskar skáldsögur við sjáum í bókabúðum hér norður í rassgati – sem eru sannarlega ekki margar – eða bara sem eru þýddar eða gefnar út af sæmilega stöndugum forlögum eru sögur fólks sem hefur dálítið aðra innsýn í heimalönd sín en gengur og gerist í löndunum sjálfum, oft dálítið harmræna og nostalgíska, dálítið fjarlæga. Svona einsog ef Halldór Laxness hefði verið fæddur og uppalinn í Gimli. Ég segi ekki að það sé skekkja, því sjónarhorn eru ekki skökk, þau eru bara manns eigin, en það er söknuður af hinu – og það fær maður hjá Duong Thu Huong.

Og af því ég var að tala um afkomu listamanna í gær. Á wikipediu kemur fram að Duong Thu Huong lifi á 20 dollara lífeyri á mánuði og sinni þýðingum til þess að draga fram lífið – það dregur ekkert úr stuðningi mínum við hana. Og hún er gersamlega hunsuð í heimalandinu – sem ég held þess utan að megi alveg við ákveðinni frjálsræðisbyltingu sem gæti fylgt nóbelsverðlaunum til höfundar einsog Duong Thu Huong. Ég held að aðstæður fyrir slíka byltingu séu líka með besta móti. Mín tilfinning er sú að víetnömsk stjórnvöld myndu taka hana í sátt og hampa henni við þetta, til þess að geta grobbað sig, og láta einsog þau hefðu aldrei gert annað, og bækurnar myndu svo tala sínu máli.

Af þeim sem eru í efstu 25 sætunum hjá Betsson hefði ég líka áhuga á Cesar Aira – hann er fagurfræðilega ólíkur mörgum sem hafa fengið þessi verðlaun, skrifar stuttar og æsilegar sótthitasögur sem geta einhvern veginn farið hvert sem er, og þar sem hvað sem er getur gerst, skrifaðar af ofsa – Pynchon, Mariana Enriquez og Ko Un (jájá, ég veit). Anne Carson er ofarlega og ég hef aðeins lesið hana en ekki alveg náð taki – Sjón nær ekki svo hátt á lista en ég myndi sannarlega klappa manna ákafast fyrir honum. Svo er auðvitað haugur sem ég hef bara ekkert lesið og kannski væri það skemmtilegast ef verðlaunin féllu í skaut einhverjum sem maður gæti svo uppgötvað.

En ef ég ætti að leggja alvöru pening undir – sem ég geri ekki, ég gæti alveg veðjað við vin eða kunningja, en veðmálaiðnaðurinn er viðbjóður – myndi ég skjóta á að Bob Dylan fengi þau bara aftur. Tíu ára anniversary nóbel. Þið lásuð það fyrst hér.

Ég hef líka gert svona pistil fyrir sænska ríkisútvarpið – þar heita pistlaþættirnir Obs og þá var þemað Evrópa og þjóðerni (og pistillinn sem ég flutti varð Ljóð um matarvenjur, sem kom í Óratorrek). Greiðslan fyrir það var eiginlega sú sama og fyrir Uppástand, nema bara í sænskum krónum (gengið er x12) og henni fylgdi afsökunarbeiðni – við vitum að þetta er lítið – og 30% aukagreiðsla þegar pistillinn var endurspilaður síðar. Og að vísu var hann líka lengri, en það tekur ekki endilega styttri tíma að skrifa og taka upp styttri pistil.

En þetta er auðvitað ekki eitt heldur allt. Mér hefur verið boðið að keyra til Akureyrar til þess að lesa upp fyrir ókeypis súpu, verið látinn standa straum af öllum ferðakostnaði innanlands vegna kynningar á verkum sem ég hvorki gef út einn né græði á einn (og enn hefur mér ekki tekist að fá styrk fyrir ferð nema hún sé úr landi), fyrirframgreiðslan sem ég fæ fyrir skáldsögu er sama krónutala nú og 2004, heildargreiðslan fyrir að gefa út ljóðabók er sirka tveggja daga lágmarkslaun, þeir sem borga taxta fyrir þýðingar eða pistla borga að jafnaði ekki réttan taxta (og mjög margir, einsog bara t.d. RÚV, búa bara til einhverja krónutölu, fáránlega tölu, 10 þúsund kall, take it or leave it), fyrir utan þá sem verða bara mjög hissa þegar maður segist hafa reiknað með því að fá eitthvað greitt (og öll skiptin sem maður sagði ekki neitt því það var augljóst að maður átti að vera þarna fyrir ánægjuna) og svo sækir maður um ölmusulaunin sín árlega til listamannalaunasjóðs til þess að ná endum saman upp á von og óvon og mér er hreinlega farið að finnast einsog ég sé að niðurlægja sjálfan mig með þessu. En kannski eru það stofnanirnar og fyrirtækin sem eru að niðurlægja sig með þessu – kannski eru þau að niðurlægja okkur öll og grafa undan sjálfri menningunni með því að verðleggja allt sem listamenn gera í ruslflokki, með því að láta einsog það sé eiginlega einskis virði.

Subscribe now

Og sem sagt, 10 þúsund kallinn sem mér var boðinn 2022 er enn 10 þúsund kall, nema á þávirði er hann 8 þúsund kall, ég hefði grætt meira á að gera þetta þá en nú, og ef maður er í neðsta skattþrepi standa um 5.500 krónur eftir þegar búið er að greiða skatt, tryggingagjald og lífeyri – einsog meira og minna öll laun í menningarbransanum er þetta sem sagt upphæð sem stendur í stað (bæjarlistamaður Ísafjarðarbæjar fær t.d. 200 þúsund krónur og fékk líka 200 þúsund árið 2013, sem ætti að vera 350 þúsund) – ég gæti haldið áfram að þylja upp svona dæmi í allan dag, nær allar svona upphefðir listamanna og laun og sporslur og hvað maður kallar þetta eru óuppfærðar krónutölur og þetta hefur heilt yfir mjög mikil konkret áhrif á pyngjur þeirra, sic transit gloria mundi, jafnvel þeirra sem eru að „gera það gott“).

Og það er sem sagt þetta sem pistillinn minn „er um“ ef einhver skyldi eiga erfitt með að ráða í hann. Ég íhugaði alveg að senda bara reikning fyrir þessu einsog pípari – hér eru 12 vinnustundir, þær kosta það sem ég segi að þær kosti. En ég gerði það ekki.

ps. Ég fékk betur borgað fyrir pistlana sem ég var með í Lestinni síðasta vor – ekki SR verðið og ekki Sam Altman verð eða píparaverð – en margfalt betur en þetta og ég fékk líka skilaboð þar sem fram kom að Lestarstjórar gerðu sér grein fyrir því að þetta væri ekki pípara sæmandi. Það er eiginlega lágmark að það sé bekennt.

MENNING

Þegar ég heyri orðið menning teygi ég mig í skammbyssuna, þegar ég heyri orðið menning tek ég öryggið af, fletti af mér blautri verjunni, ríf af mér björgunarhringinn og hrópa á hjálp. Þegar ég heyri orðið menning tek ég fyrir eyrun, tek fyrir augun, dreg fyrir gluggatjöldin, reyni að vakna, reyni að sofna, reyni að troða marvaða, draga ýsur einsog heimspekingar sjóða ýsur, það er menning, sögðu heimspekingar, að sjóða ýsur, að draga ýsur, skera hrúta, að gera það vel, þetta er menning, sögðu heimspekingar. Þegar ég heyri orðið menning teygi ég mig í veskið, teygi mig í bankaappið, teygi mig í heimilisbókahaldið og sannreyni það sem ég veit, sem ég hef vitað í aldarfjórðung, frá því ég lét þetta orð af vörum mér falla í fyrsta sinn, „menning“, að þegar fólk heyrir orðið rekur það upp skaðræðisvein, sker hryglur einsog hrúta og fé við nögl, greiðir tveggja daga viðvik með klukkustundarlaunum, ársverk með tveggja vikna bitlingi, ævistarf með hungurlús og skjalli, þegar ég heyri orðið menning óttast ég að nú hafi ég tapað öðrum þúsundkalli, kannski þeim síðasta, nú eigi ég ekki fyrir húsnæðinu mínu, tómstundum barnanna, nú eigi ég ekki fyrir plötum og bókum og leikhúsmiðum, geti ekki fætt menninguna á þeim fjárútlátum sem hún þarfnast, svöng sem hún er, það verði hrísgrjón í kvöldmat, það verði hafragrautur í kvöldmat, og svo verðum við borin út. Þegar tveir eða fleiri menn sem viðurværi sitt hafa af menningarfrumframleiðslu – sjálfstætt starfandi, gætum við kallað þá, harkara, frjálsa anda, listamenn og skáld – þegar slíkir menn koma saman og heyra orðið menning, kannski hvísla þeir það hver að öðrum, kannski garga þeir það, kannski skrifa þeir það sposkir á blað eða mála á vegg, einsog andskotann, fara þeir undireins að tala um fé, um greiðslur og lífeyri og skatta, um bókhald og umsóknir, þetta sagði mér annað hvort Eiríkur Guðmundsson eða Jón Kalman Stefánsson, við vorum áreiðanlega að tala um skatta og bókhald, greiðslur og lífeyri, tala um fé, skera hrúta hver öðrum til skemmtunar, kynda hver upp í öðrum, reyna að muna hver ætti að borga næsta umgang á Langa Manga, reyna að bera saman bækur og reyna að komast að niðurstöðu um það hver hafi þurft að heyra þetta skelfilega orð – menning – oftast og hver sé blankastur, hver sé snuðaðastur, undirgreiddastur, hver skuldi mestan skatt, hver óttist mest upphæðirnar í lífeyrissjóðabréfunum – sem hljóma alltaf einsog hótanir um sult, að maður endi á hálfum skósólum, étandi hinn helminginn upp úr súpupotti – og svo þylja menn sótbölvandi upp stofnanirnar sem séð hafa um alla þessa menningu, sem standa fyrir yfirvofandi sulti, stórfyrirtækin og smáfyrirtækin, ríkisstofnanirnar, borgirnar og bæina, bókasöfnin, starfsmannafélögin, átthagafélögin, leikfélögin, plötuútgáfurnar, bókaforlögin, tímaritin, listasöfnin og menningarmiðstöðvarnar sem lifa sínu í bílífi í nafni þessa orðs – það er enginn undanskilinn, það er sami talandi rassinn undir þessu öllu saman, talandi rass sem segir bara menning, menning, menning í sífellu meðan við segjum pening, pening, pening – stofnanirnar sem séð hafa um að fylla sali af klappandi fólki, svo við, þessir menn sem erum alltaf að segja orðið menning hver við annan getum hughreyst okkur við að menning snúist um eitthvað annað en peninga, eitthvað stærra en peninga, breiðara, dýpra, víðtækara en peninga, um fegurðina og sannleikann og það er líka satt, ef það væri ekki fyrir fegurðina og sannleikann myndum við aldrei segja menning, aldrei teygja okkur í skammbyssuna, aldrei fletta af okkur blautri verjunni eða rífa af okkur björgunarhringinn, fyrir athyglina, fyrir fegurðina, fyrir ástina, fyrir sannleikann, fyrir hégómann og réttlætið, fyrir tárin, brosin og takkaskóna, fyrir hungurlúsina, því hungurlús er líka tekjur og einn daginn – einn daginn, kæru hlustendur – verðum við hvort eð er heimsfrægir og vellauðugir og þann dag munum við hlæja hátt og innilega að fastlaunaauðæfum annars fólks, það er annað hvort það eða sultur, annað hvort það eða skammbyssan og fegurðin, sannleikurinn og skjallið, hrútar, ýsur, kindur og blautar verjur.

Ætli ég verði ekki smá stund að venjast þessu Substack? Ég er búinn að færa hér inn allar færslur fram að síðasta ágúst – annað glataðist, so what, spyr ég mig, ekki er ég að yrkja hér Liljur alla daga. Ég er samt hrifinn af arkífum. Þær kveikja eitthvað í mér.

Ég á eftir að finna leið til þess að merkja Ulysses færslurnar sérstaklega, ég vil að þær sé hægt að finna á einum stað.

Svo þarf ég að muna að lesa þetta almennilega yfir áður en ég pósta núna. Substack færslur fara til áskrifenda í tölvupósti. Ég hef haft þann vana/ávana að skrifa þessar færslur fremur hratt, pósta og lesa svo í gegnum þær og leiðrétta og lagfæra 1-2 tímum síðar. Ég lagfæri augljóslega ekki neitt í póstboxum landsmanna.

Ég fór á Digger í gærkvöldi. Hún fékk núll stjörnur einhvers staðar, kannski í Dagens Nyheter, það er eini dómurinn sem ég hef séð – eða, ég sá bara fyrirsögnina og ákvað strax að þetta væri eitthvað fyrir mig. Mér skilst auk þess að þetta sé verst sótta mynd Tom Cruise frá upphafi. Sem æsti mig bara meira upp. Núll stjörnu mynd sem almenningur forðast er augljóslega ekki eitthvað fágað meðalmennskukjaftæði. Og það stóð líka heima. Digger er fagurfræðilega kjörkuð og tekur áhættur sem ganga ekki almennilega upp, svo ég tali alveg svona erkiklassískt gagnrýnendamál, og það eitt og sér er dásamlegt á tímum sem einkennast af fagurfræðilegu hugleysi. En að sama skapi er Digger með ógurlega stóra sál, einsog maður segir – alveg gígantíska – og á köflum er hún svo stórkostleg að mann svimar. Ég veit ekki hvort ég hef nokkurn tíma séð leikara fara öðrum eins hamförum og John Goodman í Digger. Tom Cruise er líka frábær og mónólógarnir hans eru einhvers konar hárnákvæmur hræringur úr algerri siðblindu og grjóthörðum sannleika.

Það hjálpar svo auðvitað að við skulum búa í hálfgerðum Strangelove veruleika þar sem menn einsog Digger eru að verða hversdagslegur raunveruleiki – ógurlega, óstjórnlega, óbærilega vellauðugir menn, menn sem eiga fleiri milljarða en millistéttarmaður á krónur, sem líta í senn á sig sem Jesús endurborinn og self-made mógúla sem byrjuðu með ekkert nema hörkuna og eina skóflu (fyrir þremur kynslóðum), og einhvers konar ofursnillinga sem sjái í gegnum allt kjaftæðið. Svona menn sem ganga fyrir hreinu og ómenguðu sjálfstrausti sem skelfir alla í kringum þá og fyllir samtímis aðdáun.

En það eru líka level í myndinni sem ganga ekki alveg fagurfræðilega upp. Það eru tvær sögur og þótt önnur sé minni og varpi áhugaverðu ljósi á þá stærri þá er hún jarðbundnari (en samt dystópísk!) og ræður ekki við að keppa við farsann. Einfaldlega af því þar er miklu hærra stillt í græjunum. Auk þess að varpa nýju ljósi á stærri söguna gæðir hún hana líka ákveðnum distans og í restina hækkar hún reyndar hitastigið á öllu – the show must go on – og auðveldar Iñarritu að búa til endi á stóru söguna sem er ekki allsendis týpískur (á sama tíma og hann er leikur að klisju – en leikur sem hefði verið mjög ófullnægjandi ef við hefðum ekki haft aukalagið).

Allavega. Þetta er svo spoilerlaus rýni í myndina að þeir sem hafa ekki séð hana vita sennilega hvorki upp né niður hvað ég er að fara. En ég nennti heldur ekki að rifja upp söguþráðinn og fór á hana sjálfur án þess að vita neitt. Ég mæli með henni. Og mér finnst að John Goodman eigi að fá óskarsverðlaun.

Ég las End Times Fascism á dögunum. Naomi Klein og Astra Taylor pæla sig í gegnum heimsendadaður trúarleiðtoga, pólitíkusa og kaupsýslumanna. Þær reyna að enda bókina á jákvæðum nótum, á voninni, einsog við var að búast, en eiginlega stendur maður upp frá þessu viss um að öllu sé að ljúka og því sé að ljúka vegna þess að fólkið sem vélar með veröldina hafi bókstaflega áhuga á að því ljúki, eða sé í allra besta falli alveg sama. Digger hafði áhuga á að bjarga veröldinni þegar allt var að farast en Musk og Trump og Thiel og kompaní ætla bara í bönkerinn á meðan restin brennur upp – nú þegar gervigreind og róbótavæðingin er svo gott sem farin að uppfylla þarfir þeirra jafnvel og þrælaherinn sem byggir plánetuna verður okkar ekki þörf lengur. Hvorki þeirra sem vinna við að búa til draslið eða okkar sem vinna við að kaupa draslið – sem er það sem við hérna megin í efnahagsjöfnunni gerum, við kaupum, við færðum iðnframleiðsluna mest eitthvert annað, og nú vinnum við við að sirkúlera peningum og uppfylla þarfir okkar, eyða peningum í að verða besta útgáfan af sjálfum okkur (og á þeim nótum sá ég auglýst gusumeistaranámskeið á helginni, með alvöru gusumeistarameistara, fyrir þá sem hafa áhuga, litlar sextíu þúsund krónur og sennilega borgar verkalýðsfélagið þetta fyrir þig).

En sem sagt, það ferst, það ferst. Trúarleiðtogarnir eru að bíða eftir endurkomu eða frumkomu frelsarans, eftir því hvort þeir eru kristnir eða gyðingar, og pólitíkusarnir eru annað hvort sjálfir vellauðugir kaupsýslumenn eða á mála hjá slíkum. Fá kannski sæti í bönkernum. Sæti í skutlunni til Mars.

Tom Morello úr Rage Against the Machine og Kneecap gáfu út lag á dögunum. Þar er viðlagið „Let the rich go / colonize mars / I prefer the gutter / looking up at the stars“. Ég veit ekki hvort það er málið, en það má í það minnsta dilla sér við þetta.

Í dag er alþjóðlegur dagur þýðenda, kenndur við biblíuþýðandann heilagan Híeronymus. Ég gúglaði Híeronymusi til að vera viss á stafsetningunni – hvort venjan væri að skrifa Híró eða Híeró – og þá kom upp að heilagur Híeronymus væri líka þekktur á íslensku sem „heilagur Hróður“. Þetta hafði ég ekki heyrt áður en áttaði mig þó á því að -nymus hlutinn væri „nafn“ og kannski væri hieró „togaður“ og saman væri þetta kannski „nafntogaður“. Svo minnti mig í augnablik að þýðendaverðlaunin sem forseti Íslands veitir þýðendum úr íslensku yfir á önnur mál hétu „Hróður“ en þau heita víst Orðstír. Allavega var ég forvitinn og gúglaði þessum heilaga Hróði og þá kom upp að „heilagur hróður“ væri þýðing á enska orðatiltækinu „holy guacamole“. Sem rímar ekki einu sinni.

Allt var þetta auðvitað í boði gervigreindarinnar, þótt ég geti staðfest að hierónymus þýðir „ber helgt nafn“, sem er kannski ekki mjög langt frá hróðri. Eða orðstír. Híeronymus er stundum útlagt Jerome á ensku eða Geronimo, sem er ítalska útgáfan, en þekktust sem auknefni apache frumbyggjans Goyyale – frumbyggjanafnið þýðir víst „sá sem geispar“ en Geronimo var þekktur fyrir slíkt fádæma hugrekki að á endanum varð nafnið sjálft að hálfgerðu stríðsópi, eitthvað sem menn æptu upp yfir sig þegar þeir ætluðu að gera eitthvað mjög hættulegt. Er sagt að í einni orrustu hafi Goyyale farið fram að slíku offorsi að mexíkönsku hermennirnir sem hann slátraði einum af öðrum hafi farið að ákalla heilagan Híeronymus. Sem kalla mætti verndardýrling þýðenda mín vegna, þótt sennilega sé hann það ekki. Í dag þegar fólk ætlar að gera eitthvað mjög hættulegt hrópar það „hólí gvakamólí!“

Ég á marga þýðendur og á þeim margt og mikið að þakka. Á þýska málsvæðinu einu saman á ég sex þýðendur og hafa þó bara komið út þrjár bækur eftir mig á þýsku – en það voru tveir á hverja bók. (Sem er svolítið einsog að grobba sig af því að tvær bækur eftir mig hafa komið út á dönsku og bæði forlögin fóru beint á hausinn, sem ég geri reglulega – ég sprengi af mér þýðendur og set forlög á hausinn). Tveir í Frakklandi, tveir í Grikklandi og tveir í Svíþjóð. Og svo einn í mörgum löndum. Sumt af því fólki hefur orðið góðir vinir mínir og aðra hef ég aldrei hitt, við suma hef ég jafnvel ekki átt í neinum samskiptum.

En ég er líka þýðandi sjálfur og sérstaklega í ár – og á næsta ári, ef allt fer að áætlun – er ég meiri þýðandi en ég hef verið lengi. Ég hef stundum verið spurður hvort ég hafi byrjað sem ljóðskáld eða rithöfundur og jafnan svarað því að ég hafi eiginlega byrjað á báðu samtímis og við það má bæta þýðingum, ég hef verið að þýða a.m.k. frá því ég hóf að taka bókmenntir alvarlega – frá því listgreinin heltók mig – bæði prósa og ljóð. Á tímabili voru þetta mínar aðaltekjur, þótt ekki yrðu þær merkilegar, og á endanum – rétt eftir að Aram fæddist, 2009 – sprakk ég á limminu. Aðallega af því ég fékk engar góðar bækur að þýða, fannst ég allt eins geta farið og unnið á einhverju færibandi, framleitt mat, það er göfugra starf, og þetta var alveg að sjúga úr mér lífsþróttinn. Svo þýddi ég nokkrar ljóðabækur að gamni – Hvítsvítu og Erfðaskrá vélstúlkunnar – nokkur leikrit. Og garfaði í hinu og þessu. Alfabet eftir Inger Christensen hefur verið lengi í bígerð – einsog raunar valin ljóð Gertrude Stein, sem ég hef ekki gert skurk í og er ekki á teikniborðinu sem stendur, þótt slatti sé þegar þýddur – og þýddi fyrir Starafugl og TMM og eitt og annað. Í vor kemur fyrsta skáldsagan sem ég hef þýtt frá því þarna haustið sem Aram fæddist. Og a.m.k. þrjár ljóðabókaþýðingar. Auk þess er ég með tvö hálfgerð leyniverkefni – eina OFSA-klassík sem er pöntuð og unnin í samstarfi við fræðimann og aðra ROSA-klassík sem ég ætla að gera bara sjálfur upp á von og óvon. Og nei, hvorug þeirra er ný Úlysses þýðing, til þess þyrfti maður 5 ára starfslaun.

En sem sagt. September var skáldsögumánuður í vinnunni. Október verður þýðingamánuður (og gerjunar). Og viðeigandi að ljúka þessu á þýðingafögnuði.

ps. Þetta er augljóslega ný bloggsíða. Á endanum bý ég þannig um hnútana að gamla slóðin leiði líka hingað eða þetta verði þar eða hvernig það allt kemur út – þar er enn ekkert nema eitthvað helvítis indónesískt veðmálakjaftæði, en það er verið að vinna í þessu.

Það er svo undarlegt að þegar ég skulda ríkinu peninga greiði ég vexti þegar ég svo skila mínu, en þegar ríkið dregur það dögum saman að borga mér laun þá fylgja því engir vextir.

Í annað skiptið í ár er sem sagt eitthvað rugl á bókhaldskerfinu og því hefur enginn fengið greidd listamannalaun í þessu landi (það best ég veit). „Verður vonandi komið í lag fyrir helgi“. Og hefðum þó öll eðlilega átt að fá greitt fyrir síðustu helgi. Ég lifi einsog aðrir í mínum geira frá einum launatékka til þess næsta en er þó ekki jafn illa staddur og einhvern tíma í lífinu að það sé líka allt annað í botni – fyrir kannski 15 árum hefði ég verið farinn að slá einhvern um lán fyrir mat. En ég er augljóslega ekki búinn að borga af lánunum – nú eða borga skattinn.

Annars er haft fyrir satt að þar sem saman komi fleiri en einn andans maður – einsog t.d. hér á þessu kúltíveraða bloggi – sé fljótt farið að tala um peninga. En þar sem aurasálirnar komi saman – að loknum gróða, í góðu grilli – sé farið að tala um bækur. Það er samt ábyggilega bara Jordan Peterson.

Ég átti 24 ára útgáfuafmæli í vikunni. Annað hvort 1. eða 2. ágúst 2002 komu Heimsendapestir út hjá Nýhil. Verandi 48 ára er þetta þá hálf ævin sem er undir. Hvort henni var vel varið verður einhver annar að dæma um. Á næsta ári er þetta sem sagt aldarfjórðungur og varla nema í allra besta falli annar slíkur eftir – og væntanlega (ef litið er til tölfræðinnar) ekki nema 1/3 bókanna. Upp úr þrítugu hélt ég því fram að nær allir rithöfundar skrifuðu sínar bestu bækur á bilinu 35-55. Ég held að helstu undantekningarnar séu höfundar sem annað hvort byrja seint eða hætta snemma – en þetta er vel að merka mjög ábyrgðarlaust gisk allt saman og byggðist sennilega á sínum tíma á einhverri tilfinningu fyrir því að ég væri enn að bíða eftir sjálfum mér, og jafnvel að sýna mér þolinmæði, hvetja mig áfram.

Mig langar að gefa út ljóðasafn á næsta ári. Heildarsafn sem sagt. Er það ekki ágæt leið til þess að fagna 25 árum in business? Það er auðvitað engin eftirspurn eftir slíku frekar en öðrum ljóðabókum – og þetta er mjög „sundurlaust“ safn, svona fagurfræðilega, mikið af mjög skrítnu framúrstefnudóti í bland við alls óskylda rómantík og pólitískar yfirlýsingar, tækifærisljóð og einkabrandara. Og kannski er engin ástæða nema í besta falli sagnfræðileg að hafa þetta collected frekar en selected – tilraunaljóð eru eðli málsins samkvæmt oft misheppnaðar tilraunir og æskuljóð eru æskuljóð og þessi þroski sem kemur með árunum er nú ekki beinlínis alltaf þokkafullur. Ú á fasismann - á það heima þarna? Sumt af því er bara mjög léleg grafísk hönnun, frekar en myndljóð, svona eftirá að hyggja. Handsprengja í morgunsárið eða önnur samstarfsverkefni? Ástarljóð og afmæliskvæði? Flarf á ensku? Þýðingavélafikt frá upphafi aldarinnar? Hljóðaljóð – collage einsog Úr órum Tobba sem er eiginlega vonlaust á prenti? Ég óttast bara að færi ég að skera niður myndi ég á endanum komast að þeirri niðurstöðu að þetta sé allt jafn ómerkilegt. Að í stað þess að segja alltaf færri og færri orð, færi ég að fjarlægja fleiri og fleiri orð – væta í púðrinu – og til hvers væri maður þá að þessu (nú er ég alveg korter í að segja ykkur bara að eiga þennan helvítis tjakk).

Annars er einhver luðra í mér. Það stendur vonandi til bóta.

Það er mánuður í þjóðaratkvæðagreiðslu um Evrópusambandsumsókn – ég ætlaði að segja að umræðan sé gersamlega farin af hjörunum en í raun var hún af hjörunum alveg frá fyrsta orði. Ég hef það ekki á tilfinningunni að einn einasti málsmetandi maður á þessu landi hafi íhugað afstöðu sína í svo mikið sem sekúndubrot – þess sér a.m.k. ekki stað í langlokunum sem skrifaðar eru á fb að því er virðist í því eina augnamiði að grafa sína eigin hæla lengra niður í jarðveginn, einsog þetta sé reipitog, og kannski líka sannfæra sjálfan sig enn frekar um að sú afstaða sem maður hefur haft frá fyrstu stundu sé sú eina rétta og allir aðrir séu þjóðníðingar og aumingjar sem „sagan muni muna“. Sumir orða það pent – aðrir ekki – en í grunninn er þetta hreyfingin. Tvær skotgrafir og barátta við hreina illsku á báða bóga. Það er eitthvað mikið að okkur (og ekki bara á Íslandi – þetta er svona alls staðar).

Smá próf: Ef maður getur ekki einu sinni velt fyrir sér afstöðu þeirra sem maður er ósammála án þess að hrista hausinn og finna hvernig fingurna fer að klæja að skrifa eina langloku til viðbótar, þá er maður kannski ekki með afstöðu heldur bara árátturöskun.

Sjálfum finnst mér liggja beint við að aðild – og þetta er ekki atkvæðagreiðsla um aðild, hvað sem óheiðarlegir um það gelta – hafi í för með sér ýmislegt jákvætt og annað neikvætt. Það myndi sléttast úr ýmsum agnúum „íslenska kerfisins“ – t.d. er líklegt að fiskverðssirkusinn myndi líða undir lok – og við fengjum einhverja nýja frá „evrópska kerfinu“.

Ég held mér þyki annars skrítnust sú afstaða að gera Evrópusambandið að samheiti fyrir kapítalismann – ekki vegna þess að þar ríki ekki kapitalísk lögmál heldur vegna þess að það stillir valkostunum upp einsog það ríki ekki kapitalísk lögmál á Íslandi. Það er eitthvað trúarlegt við það – einsog að benda á syndina í næstu sveit til marks um að ekkert sé syndgað í þessari. Sama gildir um áhersluna á hörð landamæri sambandsins – þau eru vissulega ekki fagnaðarefni, en það er ekki einsog við séum eitthvað skárri.

***

Annars gengur lífið sinn vanagang á Ísafirði. Ég er að nálgast endann á Liken vi begravde þýðingunni. Á morgun kemur Per vinur minn í heimsókn með fjölskyldunni sinni. Við ætlum að renna saman út að Látrabjargi á fimmtudag. Í gær lék Öddi (og Rúna) í Blómagarðinum – sem heitir Austurvöllur, sennilega er þetta Blómagarðsnafn bara eitthvað sem ég tók upp á barnsaldri, veit alls ekki hvort aðrir kalli hann Blómagarðinn, kannski, kannski ekki – og í kvöld ætla ég að fá mér bjór með gömlum vini, Grími Hákonarsyni (það vita það ekki margir en Grímur er stofnmeðlimur í Nýhil). 

Aram ákvað svo að henda í impromptu djasskvartett til þess að spila á Tjöruhúsinu milli hádegis- og kvöldverðar næsta sunnudag. Hann trommar sjálfur og Guðrún vinkona hans leikur á píanó, sjálfur Tumi Torfason („tengdasonur tjöruhússins“) ætlar að leika á trompet og ég verð á kontrabassa. Það verður alveg að viðurkennast að þetta er mjög bratt fyrir mig – sjö lög og miserfið en það erfiðasta (Four, Miles Davis) er gersamlega að gera út af við mig. Það er of flókið og ringlandi í byggingu til þess að ég treysti mér til að spinna göngubassann svo ég lærði bara línurnar – en gangurinn er líka helvíti langur og ef ég fer af sporinu er alls ekkert víst að ég finni það aftur. 

Ég skeyti engu um spoilera svo ef þið hafið ekki séð myndina skulið þið loka þessari síðu og koma aftur síðar.

***

Það var þétt setið á Ódysseifi í Ísafjarðarbíói í gærkvöldi. Flestir voru ánægðir – en a.m.k. einn mjög óánægður – og sennilega voru allir á því að myndin væri aðeins of löng (ég er sjálfur fremur þolinmóður bíógestur – og lesandi). En einsog Mark Kermode nefnir í ágætis umfjöllun sinni um myndina þá er ekki alveg hlaupið að því heldur að segja hverju ætti að sleppa – það er ansi mörgu sleppt nú þegar, öllu um Eólus og vindana, öllu um Násíku, Arete, Alkinóus og Fæeka og margar sögurnar gríðarlega styttar og einfaldaðar. Við aðdáendur Hómers viljum fá okkar sírenur, okkar kýklópa og lestrygóna – og punkturinn með ævintýrinu er að hremmingar Ódysseifs á heimleiðinni eru ógurlegar og linnulausar. Það má ekki taka of stuttan tíma.

***

Orginallinn er fimm hundruð blaðsíðna hetjukvæði sem skrifað var niður eftir munnlegri geymd (ég veit ekki hvort hægt er að tala um að til sé „orginall“ af munnlegu geymdinni – verkið sem liggur að baki er frekar standardíserað síðustu tvö þúsund árin og það er verkið sem við tölum um þegar við, nútímamenn, tölum um Ódysseifskviðu – allt hitt eru hálfgerð „munnmæli og kjaftasögur“, bæði í bókstaflegri og yfirfærðri merkingu). Og þótt það séu nærri 1700 ár frá því talið er að hún hafi verið samin og fram að því nýlegasta heila handriti sem við eigum þá er alls ekki loku fyrir það skotið að hún hafi verið skrifuð niður alveg frá byrjun (og alveg áreiðanlega skrifuð niður eftir munnmælunum – hverra handbragð sést vel í stílnum – fljótlega eftir að hún var samin). Mér leiðast pómó-æfingar um að úr því þetta sé nú munnmælakvæði hafi það þar með engan raunverulegan kjarna eða sögu og því sé ekki hægt að víkja af leið eða vera ótrúr orginalnum – bæði vegna þess að það er talið að þótt orðalagið hafi kannski breyst eitthvað í flutningi sagnamanna þá hafi sagan haldið sér (og orðalagið jafnvel breyst furðu lítið) og þótt svo væri ekki þá erum við nútímamenn fyrst og fremst að fást við tiltekna útgáfu af þessari sögu, það eru ekki til neinar sögulegar útgáfur af Ódysseifskviðu sem eru öðruvísi svo neinu nemi nema orðalagi í stökum ræðum og þvíumlíku. Hvernig það kanóníseraða meistaverk verður til og hver Hómer var eða hvort hann var til er svo bara allt önnur saga. Ódysseifskviða verður ekki að neinni sírímixaðri sagnaþoku fyrir það.

En altso. Fimm hundruð blaðsíðna epískt hetjukvæði – sem er þess utan episódískt og hefur verið flutt þátt fyrir þátt, meira einsog sjónvarpsþættir í línulegri dagskrá, öll mánudagskvöld klukkan átta, til dæmis – getur ekki orðið 90 mínútna bíómynd.

***

Fyrir utan ýmsar misskiljanlegar breytingar – einsog að láta Ódysseif og menn hans binda á sig hálm til þess að kýklópinn Pólyfemus haldi þá kindur, frekar en að þeir bindi sig bara undir kindurnar (sem eru þá stærri) einsog í sögunni, og ýmislegt annað þannig – þá er myndin eðlilega túlkun nýs höfundar á upprunalegu sögunni og ætlað að segja okkur eitthvað annað en sú saga gerði. Um nauðsyn þess að túlka hana upp á nýtt – og hversu áhugavert það væri að reyna að miðla okkur raunverulega þessari gömlu heimssýn – væri ég alveg til í að debatera en það kannski bíður betri tíma; ég er heldur ekkert mótfallinn þessari leið.

Fyrst og fremst er fólkið í þessari sögu breyskt og við eigum að finna til með þeim langflestum – undantekningin er sennilega bara biðlarnir og sérstaklega Antinóus, sem er alger fábjáni (sem hann er líka í Hómer þótt Nolan hafi fundið upp á þessu með að hann hafi líka skorast undan herþjónustu og sent Sinon – sem er ekki frá Hómer heldur Virgli – í sinn stað). Ódysseifur er ekki bara ráðagóður en hrokafullur maður fastur í þeim örlögum sem guðirnir hafa skapað honum, einsog hjá Hómer, heldur fyrst og fremst stríðshrjáður og þótt hann sé kappi mikill er hann líka með gríðarlegt samviskubit yfir stríðinu öllu.

Þá talar hann líka um að ef vilji guðanna sé honum að móti skapi – t.d. að vilji þeirra sé að hann komist einn heim en menn hans deyi – þá ætli hann að ögra þeim vilja. Í Ódysseifs- og Ilíonskviðum er vilji guðanna ekkert sem maður ögrar – maður vinnur vissulega út frá aðstæðum sínum, en vilji guðanna er vilji guðanna og maður leikur sér ekki að því að vera með stæla við þá – án þess að greiða það dýru verði. Þessi afstaða tekur eiginlega guðina meira úr sambandi en sú ákvörðun að láta þá ekki sjást.

***

Í stað þess að vera mannýg norn – sem bókstaflega nauðgar Ódysseifi í skiptum fyrir frelsi manna hans – er Kirka líka stríðshrjáð. Hún breytir mönnum Ódysseifs í svín því hún óttast þá og sér þá (og kannski alla – útlenda? – karlmenn sem stjórnlaus svín). Og í raun þarf ekki annað en að Ódysseifur biðji hana fallega um að sleppa þeim til þess að hún láti af því verða – á lykilaugnabliki í þessari senu var reyndar gert hlé í bíóinu svo botninn datt dálítið úr henni. Margir – t.d. áðurnefndur Mark Kermode – telja þetta besta hluta myndarinnar.

Gyðjan Kalypsó sem heldur Ódysseif fyrir kynlífsleikfang í sjö ár er líka bara fremur vinaleg týpa hjá Nolan. Hún hefur verið að hjúkra Ódysseifi og þau hafa bæði notið af eiturlyfjanotkun hans – hann étur lótusblómin, gleymir fjölskyldunni, Kalypsó huggar hann og hann læknar einmanakennd hennar. Hjá H´omer gerist lótusblómaátið allt á annarri eyju og það eru menn hans sem neyta þeirra og gleyma að þeir vilji fara heim. Hjá Nolan notar Ódysseifur lótusblóm til þess lyfja sig frá stríðssamviskubitinu. Kalypsó Hómers er ekki heldur mannleg kona heldur gyðja sem heldur Ódysseifi föngnum þar til guðirnir ákveða loks að nú verði hún að sleppa honum.

Kynlífið er reyndar eiginlega alveg horfið í myndinni (gott ef Ódysseifur kelar ekki eitthvað við konu sína alveg ´i byrjun) en það er talsvert sorðið hjá Hómer. Til dæmis eru biðlarnir síríðandi (og sínauðgandi) ambáttum Penelópu og Ódysseifs í Íþöku. Svo eru auðvitað nauðganir Kirku og Kalypsó á Ódysseifi (sem Hómer kallar ekki nauðganir en eru það auðvitað í augum nútímamanna).

Að sleppa Násíku – sem er eiginlega eina konan sem bara „lokkar“ Ódysseif, en sem hann sefur aldrei hjá – er líka áhugavert val. Alveg burtséð frá öllu öðru er hún líka ein áhugaverðasta kvenpersóna kvæðisins.

Lokaspretturinn hjá Hómer er þegar Penelópa reynir Ódysseif með því að fara fram á að hjónarúm þeirra verði flutt – en það er ekki hægt að flytja það, enda smíðaði Ódysseifur það úr miklu tré sem er burðarstólpi sjálfs hússins, hjónasængin er beinlínis endapunktur bókarinnar. Og við vitum öll hvað „hjónasængin“ á að fyrirstilla. Myndinni lýkur á að Penelópa og Ódysseifur ákveða að setjast í helgan stein og flytja til Benidorm.

***

Það er heilmikið ofbeldi í myndinni, einsog gefur að skilja, en það er samt búið að kötta út megnið af því ofbeldi sem gæti látið aðalsöguhetjurnar virka minna sympatískar. Til dæmis er ambáttunum ekki slátrað – í kvæðinu segir Ódysseifur Telemakkosi (sem er orðinn alvöru karl) að taka þær (af því þær hafi legið með biðlunum) út í húsasund og stinga þær á hol. Hann fer með þær út og finnst sverðdauði of góður fyrir svona mellur og hengir þær í staðinn.

***

Guðirnir eru alltaf mjög nálægir í kvæðinu – og þeir eru raunverulegir, eiga í samskiptum við menn, eru sjálfir breyskir vandræðagripir, eignast stundum börn með mönnum sem verða þá sérstakar hetjur. Hjá Nolan sér Ódysseifur Aþenu af og til – en hugsanlega eru það ofsjónir og ásjóna hennar er mögulega ásjóna ungrar konu sem hann sá hálshöggna í Tróju. Aðrir guðir sjást ekki eða eru gerðir „mannlegir“ – einsog Kalypsó og Kirka.

***

Nolan dvelur líka aðeins við sögur sem vísað er til hjá Hómer en ekki farið mikið út í – sögur sem hlustendur þess tíma hafa einfaldlega þekkt, svo sem einsog úr stríðinu, af Trójuhestinum, og af örlögum Agamemnons þegar hann kom heim (sem þeir sem sáu Óreisteiu þekkja ágætlega).

***

Nolan fer ekki sérlega fínt í boðskapinn sem hann vill að við lesum úr sögunni. Stríð er helvíti sem lýkur seint; hroki og valdabarátta og ofbeldi eru öflin sem steypa okkur í glötun – en sögulokin varpa þó dálítilli rýrð á þennan boðskap. Ódysseifur, sem skammast sín fyrir að hafa slátrað Trójubúum, slátrar biðlunum vandræðalítið og uppsker af því raunar ekkert nema hamingju. Án fjöldamorðsins hefði hann aldrei getað öðlast ró – svo í staðinn fyrir að ofbeldi geti af sér meira ofbeldi getur þetta ofbeldi af sér lausn og frið. Sem er einfaldlega í hróplegri andstöðu við augljósan boðskap myndarinnar fram til þessa. Það má kannski verja þetta með því að svona endi Hómerskvæðið en Nolan breytir mjög mörgu öðru til þess einmitt að koma að sinni ptsd-túlkun og því sem maður telur boðskap um að strjúka kviðinn og elska friðinn – og þar er kannski helst að nefna það hvernig ógnin af sjóræningjunum, sem er ítrekuð reglulega í gegnum bókina sem helstu rökin fyrir því að Penelópa verði að taka sér mann fljótlega, reynist vera ómurinn af ráni og rupli sjálfra Grikkja, þeir eru sjálfir sjóræningjarnir sem þeir hafa óttast. Penelópa og Ódysseifur fara hins vegar til hafs til þess að minnast hinna látnu og lifa í friði.

Þá má halda því til haga líka að versta illmenni myndarinnar, Antinóus, er sá sem sveikst um að fara í stríðið – Ódysseif Nolans langar ekki að fara í það (og trúir því ekki að það snúist um Helenu, telur það snúast um siglingaleiðir og kaupsýslu) en hann er þjáð hetja fyrir að fara.

***

Kvikmyndin er rosalega flott. Útlit og kvikmyndataka og búningar og leikur – allt meira og minna framúrskarandi. Trójuhrossið er æði. Handritið höktir stundum og samtöl hefðu mátt við dálítilli fyrningu – ég fékk alltaf pínulítinn aulahroll þegar Telemakkos fór að tala um „mom“ og „dad“ (einhver hafði logið því að mér að Emily Wilson þýðingin væri notuð þar sem hægt væri – það er af og frá). Aukaleikararnir eru bestir – Kirka sérstaklega og Pólýfemus, sem er mannétandi skrímsli sem manni tókst einhvern veginn að fá furðu mikla samúð með, bara út á örfá svipbrigði, Antinóus, Evmeus. Já og Argos!

***

Sagan er auðvitað löguð til – og stundum þjónar það tilgangi og stundum ekki – en það er bara þannig sem svona er gert. Mér skilst líka að einhverjir afkimar internetsins hafi logað vegna þess að b´úningarnir séu „ekki réttir“ og skipin bara einhver víkingaskip og þar fram eftir götunum, jafnvel að fólkið væri ekki sjálft í réttum litum (fáir kvörtuðu samt yfir því að það væru allir enskumælandi) – svona truflar mig lítið (miðað við t.d. að það vanti Fæeka og Eólus). Einhverjum fannst heldur mikill stúdíóbragur á sumum tökunum en eftir því sem ég kemst næst forðast Nolan stúdíótökur einsog hann getur – en hugsanlega er minna púðri eytt í að láta þá sem er raunverulega raunverulegt virðast raunverulegt, en það sem er ekki raunverulega raunverulegt virðast raunverulegt.

***

Griotinn - afríska sagnaskáldið – í byrjuninni er líka skrítið touch. Og kannski má segja það líka um búningana og víkingaskipið og allt hitt, að ef maður ber kennsl á eitthvað sem tilheyrandi einhverri annarri menningu – ef maður er lærður í þessum fræðum og þekkir skipið strax sem víkingaskip (sem ég geri ekki) þá truflar það mann. Nolan vildi víst tengja þessa sagnamennsku rappi samtímans – sem er dálítið ódýrt og leiðin, að fara í afrískt sagnaskáld er líka ódýr, og ég hreinlega upplifði hann sem rangan mann á röngum stað. Auk þess má taka undir með Söruh Ruhl sem sagði í viðtali við Hómersþ´ýðandann Emily Wilson að þarna hefði verið frábært tilefni til þess að fá smá brot úr Hómer (t.d. úr Ilionskviðu).

***

Tónlistin var að mörgu leyti ágæt – en hljóðblöndunin er dálítið yfirgengileg. Kannski nýtur hún sín betur í tæknilegra bíói – en mér finnst tónskáldin megi alveg fara að slaka svolítið á í kvikmyndatónlist, hún sé ekki alltaf að segja manni hvaða tilfinningar maður eigi að hafa. Og jafnvel bara bókstaflega „skekja mann“ – með bókstaflegum hljóðbylgjum – frekar en að vekja hughrif. Hins vegar var hún „sem slík“ oft áhugaverð – og hefði áreiðanlega bara notið sín betur án myndarinnar, sem er sjálf alveg að segja manni nóg.

***

Það sem James Joyce gerir vel í sinni „aðlögun“ á sögunni er að halda Ódysseifi/Bloom sem komplex persónu frekar en bara þj´áðri. Bloom og Ódysseifur breyta stundum rangt og njóta þess og fá stundum samviskubit yfir því og velta hreinlega vöngum yfir gjörðum sínum og örlögum, og verða fyrir vikið ofsalega mannlegir, hetjur og skíthælar og venjulegir í senn – Ódysseifur Nolans er meira komplexaður en komplex, hann er meiri tilfinningaleg einstefna og þar með líka „skýrari sögupersóna“ (sem er eiginlega að verða hálfgerð pest í sagnamennsku samtímans – það eru allir búnir að lesa of margar ritlistarbækur sem hafa sömu sýnina á „reglur“ frásagnarlistarinnar, hlutir eiga að vera skýrir og lúta sýnilegri og lógískri byggingu, frekar en að vera gruggugir og mótsagnakenndir og þannig sprúðlandi af dýnamík).

***

The Odyssey er sem sagt langt í frá gallalaus mynd en hún hefur engu að síðar sínar sterku hliðar – það er til dæmis ágætt að halda því til haga að stríð er langlíft helvíti á tímum sem eru ekki bara stríðstímar heldur tímar þar sem pasifismi er bókstaflega litinn hornauga. En það er sennilega annað rifrildi (og auk þess er myndin, einsog ég nefndi, eiginlega tvísaga um það allt).

Leifsstöð. Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Þið megið kalla þetta hvað sem þið viljið – t.d. KEF – en ég segi Leifsstöð. Ég man hvað mér fannst spennandi að koma hingað þegar ég var lítill. Í fyrsta skipti sem ég kom hingað án foreldra minna mætti ég alltof snemma – fluginu var svo seinkað um fleiri klukkustundir svo ég endaði á að hanga hér með vinum mínum í rúmlega vinnudag. Og naut hverrar mínútu. Samt var ég hvorki með tölvu né síma og ekki einu sinni bók og hafði ekki aldur til að drekka bjór. Svona var maður nú nægjusamur.

Ég ætlaði að borða morgunmat á Jómfrúnni en missti geðheilsuna við að reyna að eiga við QR-kóða afgreiðsluna – og það þýddi ekkert að veifa starfsmanni, sem var bara upptekinn við að spjalla við annan starfsmann. Fór á Elda. Pantaði mér vitlausan morgunmat (continental en ætlaði að fá „Elda Breakfast“ – kvartaði meira að segja en þetta reyndist 100% mér að kenna, ég kann bara ekki að lesa og ætti auðvitað ekki að fá að panta morgunmat fyrren ég er búinn að fá kaffi).

Ég hef tekið eftir því að það er aftur að verða algengara að maður fái eða geti fengið afgreiðslu á íslensku. Starfsfólkið virðist samt af málrómnum meira og minna af erlendu bergi brotið en það er bara búið að læra málið – eða nóg til að díla við kúnna og matseðla.

Í gær hitti ég ungverskan vin minn, ljóðskáldið Peter Zavada, á Kaffi Vest. Hann er ekki kominn til að læra íslensku heldur bara dandalast og ljóða svolítið. Við rákumst líka á Sjón og son hans, Flóka. Annað gerði ég ekki í Reykjavík – jú, ég keypti teketil! – en svo keyrði ég beint til Keflavíkur, svaf þar í nótt.

Það var tónleika og bíóvika hjá mér. Horfði á Bird – Charlie Parker mynd Clints Eastwood – og Almost Famous með Aram. Við fórum svo saman á bæði tríó Sölva Kolbeins (hinir eru Magnús Trygvason Eliassen og Hilmar Jensson) í Edinborgarhúsinu og Purrk Pillnikk á Vagninum á Flateyri. Bæði mikið fyrirtak og sennilega væri þessi röð viðeigandi fyrir mann sem ætlaði að trylla sér út í nóttina – ýlfra á tunglið – en fyrir tæplega fimmtugan karl hefði farið betur á að byrja á brjáluðu pönki og enda svo í framúrstefnudjössuðu hljóðbaði fyrir háttinn. Þá held ég maður hefði sofið vel. Ég náði að taka í höndina á Sölva, Braga Ólafs og Sigtryggi.

Síðasta lag Purrksins var Vond orð og þá bað Einar alla um að leggja vond orð í púkkið. Aram var mjög hneykslaður á öllum vondu orðunum sem fólk valdi (sérstaklega finnst honum áhrifavaldur flott orð – ég er sammála því). En þegar ég kvaddi Braga sagði ég „sjáumst í stríðinu“ og ég sá strax fyrir mér að þetta hefði getað farið í hauginn, getað verið eitt af vondu orðunum (sum orðin voru setningar). Eiginlega keyrði ég hálfhnípinn úr bænum vegna þessa. Hræðilegt að kveðja (kvelja?) kollega sinn með vondum orðum.

Ég er með of margar bækur í gangi. Er að treina mér seinni hluta fimmta kafla Portrait of the artist (sem ég hef auðvitað marglesið). Hálfnaður með ævisögu Noru Barnacle. Kominn þriðjung inn í Illionskviðu þýðingu Emily Wilson (kannski er það þess vegna sem ég sagði þetta með stríðið við Braga?). Og er að „skoða“ frekar en beinlínis lesa bókina La Machine eftir George Perec. Þetta er svolítið skrítin bók, einsog má ímynda sér – maður þarf ekki annað en að sjá mynd af Perec til að fatta að hann skrifar skrítnar bækur. Bókin kom fyrst út sem útvarpsleikrit á þýsku og ef ég er ekki að misskilja frönsku útgáfuna mína þá á þýski þýðandinn og góðvinur Perecs – Eugen Helmlé – heilmikið í verkinu og Perec segir sjálfur í bréfi að nú hafi honum tekist að skrifa heilt verk á þýsku, hann sem kunni ekki stakt orð í málinu – ef ég skil þetta rétt þá sem sagt kom hann fram með ákveðnar leiðbeiningar og Helmlé framfylgdi þeim. Hins vegar er verkið líka víða skráð þannig að þetta sé franskt verk sem Helmlé hafi einfaldlega þýtt. Á frönsku þýðingunni – sem þær gerðu Valentin Decoppet og Camille Bloffet – er Helmlé skráður meðhöfundur.

Allavega. Bókin – sem var fyrst útvarpsleikrit, 1968 – er skrifuð frá sjónarhóli tölvuforrits sem er að fara í gegnum Wandrers Nachtlied eftir Goethe. Telja orð, atkvæði, greina rím, þemu, merkingu og svo framvegis. Þetta verður bilaðra og bilaðra eftir því sem á líður – tölvan þarf stöðugt að leiðrétta sig (über? spyr hún í textavenslunum og fer að tengja við über alles t.d. en þarf þá að byrja upp á nýtt, afvegaleidd).

Bókina gaf Nadja mér í afmælisgjöf. Hún er bæði erfið og auðveld aflestrar. Franskan mín er auðvitað ekki frábær – og ég myndi sennilega misskilja/ekki-skilja jafn mikið á þýsku – og framúrstefnuformið og endurtekningarsamt forritunarmálið gera þetta bæði auðveldara og erfiðara.

Jæja. Þarf að fara til Svíþjóðar. Stokkhólmur í nótt. Á morgun tek ég svo lestina til Umeå og rútuna til Skellefteå. Hinn tek ég aðra rútu alla leið til Jäckvik norður í rassgati. Þar bíður mín bókmenntahátíð. Í bænum búa 32 – mér sýnist á dagskránni að það verði fleiri höfundar en íbúar.

Ég er sennilega mjög trúr þýðandi. Ekki að ég hafi lúslesið og borið saman margar þýðingar. En eðlisávísunin býður mér að vera frekar trúr frumtextanum en því sem ég skil sem málfarslegar klisjur markmálsins. Ef ég get þýtt orðasamband þannig að það skiljist – og það skiljist að það sé orðasamband – þá held ég því frekar en að finna annað íslenskt sem nær því næstum því. Undantekningin er kannski ef orðasambandið er eitthvað fáránlega algengt – eitthvað sem er nánast „ósýnilegt“ í texta. Einsog „sigla í kjölfarið“ eða eitthvað álíka.

Ég geri líka allt sem í mínu valdi stendur til þess að stytta ekki langar setningar. Eða rétta af kaos. Kaos er frábært – setningar sem krefjast þess að maður sé vakandi á meðan maður les þær eru frábærar. En gallinn er reyndar sá að gagnvart prófarkalesurum og ritstjórum leyfist manni miklu meira kaos – fjölskrúðugra lífríki – í eigin texta en í þýðingu. Það er miklu ríkari krafa um að þýddur texti sé á „normalíseraðri íslensku“. Og það er erfiðara að standa á „sínu“ þegar maður er að þýða – þegar maður er í a.m.k. einum skilningi þjónn textans frekar en meistari.

Mér finnst líka alltílagi og oftar kostur en löstur að frummálið sjáist í gegn. Maður er ekki bara að flytja með sér sögu í þýðingu heldur einnig tungumál – og öll tungumál eru aðferðir til þess að hugsa í sjálfum sér.

En svo get ég líka alltíeinu séð mér ástæðu til þess að henda inn einhverju smáræði. Það stendur kannski „lengi“ en ég skrifa „í háa herrans tíð“ af því senan er að gerast eftir messu og það er margt í þeim dúr í textanum – og kannski eitthvað sem ég hef þurft að skera út. Svo þetta er ekki alveg einhlítt heldur.

Svo er grófþýðingin líka tækifæri til þess að leyfa sér. Að skapa og prófa. Það er auðveldara að draga úr því í ritstjórnarferlinu en að lenda í nokkurs konar leiðslu aftur. En maður á að vera djarfur og fastur fyrir.

Ég nota gervigreindina heilmikið til að slá upp orðum. Það er af nokkrum ástæðum – í fyrsta lagi innihalda sænskar orðabækur aðallega orðin sem ég kann. Þegar ég rekst á orð sem ég kann ekki þarf ég að finna merkingu þeirra annars staðar (og reyndar eru þá sænsk-sænskar orðabækur á netinu ágætar – orðalisti akademíunnar). En svo nýtist hún ekki síst til þess að ýta við heilanum í sjálfum mér – að kveikja ljós í réttum klefa. Hún kemur sjaldnast með lausnina en hún hnitar nógu nálægt henni til þess að stytta mér leiðina.

Þar á eftir nota ég svo orðabækurnar tvær sem standa alltaf opnar á skrifborðinu mínu – Íslenska orðabók og Samheitaorðabókina. Mér hefur ekki gefist vel að nota öll þessi orðasöfn á netinu – ætli ég opni ekki islex oftast? En málið og m.is og það allt saman - mér finnst einsog ég sé alltaf að lenda á sitthvorri síðunni og kemst aldrei inn í að nota viðmótið. Auk þess kemst ég þá upp með að hafa færri glugga opna. Og orðabækur eru líka svo miklar fjársjóðskistur – maður er alltaf að rekast á eitthvað sem maður var ekki að leita að þegar maður rótar í þeim.

Á venjulegum degi á skrifstofunni er settöppið sem sagt: 1) Fartölva með 2-3 opna glugga (að jafnaði gervigreind, islex, google) 2) Borðtölva með tvískiptum skjá, handrit öðrum megin, pdf af bókinni hinumegin 3) Íslensk orðabók 4) Samheitaorðabók.

Þegar ég þýddi Ginsberg á sínum tíma – það var fyrsta þýðingin mín – var ég netlaus með fartölvuhlunk með biluðu batteríi og varð að vera í sambandi við rafmagn, ensk-enska orðabók og norska þýðingu á ljóðum hans til samanburðar og Howl Annotated. Og sennilega var þá mikilvægast að vera með djúpan öskubakka og eiga nóg af kaffi. Það var ekki verra líf en það var öðruvísi. Og ég var alltaf umkringdur fólki í stofunni þar sem ég sat – og þetta fólk var gjarnan orðið fullt um miðjan dag og farið að vera með læti.

Veit einhver hvar ég gæti fengið einsog 100 k´íló af hreinu kókaíni? Má vera aðeins minna eða aðeins meira.

***

Annars hef ég líka verið að velta fyrir mér þessum langreyðarbesefa og besefanum sem veifaði langreyðarbesefanum framan í myndavélarnar og viðbrögðin – þetta var kannski ekki til fyrirmyndar en ég er ekki heldur alveg viss um að þetta feli í sér endalok siðmenningar. Og það er einsog það hafi líka alveg gleymst í allri umræðunni að það er í Reykjavík heilt safn, vinsælt ef ekki hreinlega rómað, þar sem besefar af öllum mögulegum tegundum eru til sýnis. Það best ég veit er þeim að vísu ekki veifað.

Já og til að bíta höfuðið af skömminni þá finnst mér þessi frekjuorka í þeim Watson og Loftsson báðum álíka þreytandi og til lítillar eftirbreytni.

***

Ég sótti drenginn minn á flugvöllinn í gær og hann verður heima í rúman mánuð. Það er allt betra þegar hann er hérna, jafnvel þó hann sé bara uppi í herberginu sínu að hanga í tölvunni – ég er aðeins heilli þegar hann er nærri en annars. Ekki þar fyrir að hann verður að fá að fullorðnast í friði – ég ætla ekki að læsa hann inni. Hann fær að fara aftur til Svíþjóðar í ágúst.

***

Ég er mikið búinn að hugsa um a) döbbanir á ensku og b) lúpínuna síðustu daga. Bæði af hálfgerðri áráttu sem er ekki holl. Ég er að reyna að skilja lúpínuna. Og afstöðu fólks til hennar. Ef hún er ágengt krabbamein í náttúrunni, einsog mér finnst ég heyra fólk halda fram, hvers vegna er þá einsog það sé ekkert gert í þessu lengur? Einhvern tíma var verið að gera tilraunir með að slá hana. Gefst hún upp eftir 15-20 ár einsog ég las einhvers staðar? Og er kerfillinn eitthvað skárri eða fáumst við bara ekki við honum vegna þess að ... er hann innlendur? Eða er það af því hann er ekki alveg jafn áberandi – breiðurnar kalla ekki á mann úr fjöllum langt í burtu. Og af hverju vex lúpínan svona undarlega – stundum er einsog breiðurnar fari í beinni línu upp fjall, kannski alveg autt öðru megin við hana, bara melur sem bíður þess eins að fá lúpínufræ, sem lúpínan heldur aftur af. Breiðurnar eru sérstakar í laginu.

***

Áráttan fyrir döbbinu er ekki komin til af góðu. Á Ísafirði er nýhafið verkefni sem heitir Spólað til baka þar sem eru sýndar gamlar myndir – það er sérstök áhersla á að fá ungt fólk til að mæta (allir fæddir 2000 eða síðar fá frítt inn). Ég fór á Sódómu fyrir mánuði, La Haine í síðust viku – ótrúleg forréttindi að geta séð svona í bíó (ég sá báðar á v´ídjóspólu á sínum tíma). Og næst er Run, Lola Run, sem Smári vinur minn benti vinsamlega á (í fb-grúppunni) að héti auðvitað Lola rennt – þetta er þýsk mynd – en svo kom í ljós að Run, Lola Run var eiginlega rétt, af því það stendur til að sýna hana döbbaða á ensku með enskum texta að auki. Af því ein enska er ekki nóg. Þetta er víst gert að uppástungu nemendafélags menntaskólans – sem töldu að með þessu móti myndi fleira ungt fólk mæta. Og allar myndir þar sem döbbun er í boði verða döbbaðar á ensku – ég er búinn að gúgla næstu myndum og það er ekki til ensk döbbun á Fucking Åmål en það er til ensk döbbun á Cinema Paradiso, sem verður síðar í ár (kannski gerir skipuleggjandinn, sem er ítalskur, undantekningu – maður getur alltaf vonað).

Minn persónulegi smekkur er að döbbanir séu yfirgengilega hallærislegar svona almennt – þegar ég átti heima í Þýskalandi passaði ég mig á að það stæði alltaf „Orginalverfassung“ í auglýsingunni. Og ég veit ekki hvað mér þætti ef myndin væri döbbuð á íslensku. En þetta er ekki bara fagurfræðilegt spursmál heldur líka félagslegt og pólitískt. Það eru börn og unglingar í bænum sem eiga íslensku að móðurmáli en velja að tjá sig hvert við annað á ensku. Af því að enska er best. Það eru staðir þar sem matseðlar eru bara á ensku, staðir sem heita bara enskum nöfnum – innflytjendur sem kunna ekki ensku þegar þeir koma til landsins læra fyrst ensku og svo (kannski) íslensku. Þetta ýtir enn frekar undir þá heimspeki að enskan sé, einsog þeir segja, „über alles“. Og þetta er náttúrulega styrkt af bænum – og reyndar menntaskólanum líka, sem kennir þýsku!

En þetta er ekki mitt prójekt og sá sem vinnur vinnuna ræður þessu. Ég yrði reyndar hissa ef að nemendur sem ekki þola að horfa á kvikmynd á þýsku, textaða á ensku, þoli að horfa á döbbaða leikna mynd – það er sannarlega eitthvað sem maður þarf að venjast. Þegar til kastanna kemur altso. Ég held þeir spari sig bara fyrir næstu Marvelmynd. Og hinir missi af tækifærinu til þess að heyra eitthvað annað en ensku.

***

Annars er ég líka meðvitaður um að bæði lúpínuáráttan og döbbáráttan eru komnar til út af einhverri togstreitu – ég er með og á móti lúpínunni í senn; og ég er með Spólað til baka en miður mín yfir þessu döbbrugli. Og þá skapast einhver óróleiki í sálinni á mér sem gerir það að verkum að í klukkustundarlöngum hlaupatúr hugsa ég kannski ekki um neitt annað. Sem er alls ekki hollt – og hefur hvorki að gera með lúpínur eða döbbaðar kvikmyndir og bara 100% um mig.

***

Ég tek til baka allt sem ég sagði um síðustu þáttaröð Euphoria. Síðustu tveir þættirnir voru hræðilegir og þetta endaði gersamlega úti í skurði. Og kannski gerði síðasta þáttaröðin ekki annað – við nánari skoðun – en að undirstrika hvað þetta var sundurlaust allan tímann.

***

Ég minni á kókaínfyrirspurnina hérna efst. Ég er, af ástæðum sem óþarfi er að fara út í, alveg ren.

Mér er farið að leiðast mjög að nota lesgleraugu. Ekki vesenið – að týna gleraugum, gleyma gleraugum, beygla gleraugu – heldur að sjá illa og vera alltaf að skipta á milli gleraugnasjónar og venjulegrar; það er einsog heilinn í mér vilji ekki skipta, eða augun, fókusinn er lengi fram og aftur og ég er alltaf með höfuðverk að bíða eftir því að sjá. Ég var reyndar mikið með höfuðverk áður líka en þetta hefur sem sagt aukist. Mígreni light, kalla ég þetta stundum – ég greini mig alltaf bara með diet útgáfur af öllu, diet árátturöskun, diet einhverfu, diet mígreni og svo er ég auðvitað með diet sjóndepurð líka. Það er ekkert að mér sem gott spark í rassgatið gæti ekki lagað. Ein íbúfen. Góðir ávanar.

Ég á afmæli. Ég er fjögurra tylfta gamall. Steikti mér guanciale í morgunmat af tilefninu, bar það fram með tveimur blæjueggjum og bakarabollu og smá salati og tómat. Ég er einn heima, allir í Svíþjóð. Fer í mat til mömmu og pabba á eftir. Og á morgun sæki ég Aram í Keflavík.

Vinn og ligg í leti. Er búinn að vera að horfa á Euphoria. Lengi framan af var þetta til skiptis skemmtilegt og leiðinlegt. Einsog það rynni alltaf út í eitthvað Beverly Hills 90210 af og til – nema með standpínum. Sennilega er mest af typpum í fyrstu þáttaröðinni. Ég var eitthvað að reyna að rifja það upp hvort ég hef nokkurn tíma séð kvenmannssköp í meinstrím sjónvarpsefni. Altso, kynfærin sjálf, ekki bara hárbrúska – af þeim sá maður alltaf nóg þangað til að konur fóru að sléttraka sig og síðan þá eru það bara brjóst af því hitt er sennilega síðasta vígið. Ekki að það vanti meiri nekt í þetta – hún er alls ekki það mest spennandi hérna. Ég sá einhvers staðar að fólki er uppsigað við þriðju þáttaröðina – það líða 3-4 ár á milli og hún er í allt öðrum gír, en ég er ekki frá því að m´er finnist hún best. Kannski er það bara af einhverri þörf til þess að skila sératkvæði. Ég vil líka halda því til haga að Sydney Sweeney er alls ekki slæm leikkona – hún er með sitt register og hún hefur sannarlega líka leikið léleg hlutverk en það á við um langflesta leikara, mjög fáir sem eru færir um að skila góðri framúrstöðu upp úr lélegum hlutverkum. En þetta er bæði sápuópera og sirkus. Mér finnst hann bara skemmtilegri utan menntaskólaumhverfisins.

Fer mjög hægt í gegnum ævisögu Noru (Barnacle / Joyce) eftir Brendu Maddox. Eiginlega er þetta mest um James samt. Það hlýtur að vera erfitt þegar heimildir um hann eru svona yfirþyrmandi en heimildir um hana eina og sér af skornum skammti – og það sem er áhugaverðast við hana er sjónarhorn hans á hana. Sem þýðir ekki að hún hafi ekki verið frábær manneskja og það allt en hún er bara innvikluð í stærstu bókmenntaverk tuttugustu aldarinnar, sem fyrirmynd og músa, og því fer sem fer.

Í gær var La Haine í Ísafjarðarbíói. Diego Ragnar er með dagskrá sem heitir Spólað til baka þar sem sýndar eru gamlar myndir. Það eru reyndar líka sýndar gamlar myndir á Þingeyri, þær eru úr kvikmyndasafni Íslands, en þetta eru svona útlenskir klassíkerar (Sódóma var reyndar fyrst). Lola rennt er næst. La Haine var rosaleg – minnti mig á À bout de souffle eftir Godard með öðruvísi ólátabelgjum og engri ástarsögu. Og Play eftir Ruben Östlund. Og svona karlmennskumyndir, myndir um vináttu manna sem eru mismiklir fávitar og krefjast mismikillar þolinmæði. Og myndina um matarsendilinn og hælisleitandann Souleymane sem var á frönsku kvikmyndahátíðinni.

Annars horfði ég kvikmyndadóm á YouTube í vikunni sem fjallaði um Jackass myndina – formattið var gagnrýnandi að tala við vin sinn og gagnrýnandinn var hrifnari af myndinni en vinurinn og sagði að hún væri um vináttu karlmanna og hvað væri erfitt að vera vinir, ef maður væri karlmaður, ef maður heftaði ekki pungana á sér saman eða træði fingrunum upp í rassgatið hver á öðrum (veifaði langreyðarbelli framan í þá). Vinurinn sagði að þetta væri kjaftæði, karlar gætu bara verið vinir með því að fara saman út að fá sér bjór eða eitthvað. Sem ég held að sé alveg satt. En þetta er samt skrítið bræðralag, þetta Jackass bræðralag (það kom fram í dómnum að þeir hefðu í myndinni étið laxerandi, vafið sig plasti og farið í twister og það hefði allt orðið vaðandi í niðurgangi og mér fannst það svo ólystugt að ég ákvað að fara ekki í bíó það kvöldið).

Já og svo er nýja lagið með Moses Hightower og Kött Grá Pje skemmtilegt. Einsog kemur engum á óvart.

Ég veit ekki hvort ég þarf að hafa fleiri orð um Dublin. Þetta var svolítið einsog átta daga heimsókn í Harry Potter safn fyrir miðaldra menn með fetish fyrir James Joyce. Ég var uppnuminn yfir öllu. Uppnuminn yfir rústunum af Ormond-hótelinu – sem var rifið nýlega, það stendur bara eitt horn eftir – uppnuminn yfir spítalanum úr Oxen of the Sun sem er löngu búið að rífa og löngu búið að byggja nýjan á sama stað. Eða spítalanum sem stendur þar sem Eccles stræti 7 var (heimilisfangið er auðvitað enn til staðar en heimili Bloomhjónanna horfið).. Uppnuminn yfir túristabúllunni Davy Byrnes. Uppnuminn yfir að sjá vitann á Howth. Liffey. Gresham hótelið (úr The Dead). Lestarstöðina þar sem pósthúsið var þar sem Bloom sækir bréfið frá Mörthu. Swenys er æði – eiginlega bara safn um Joyce og rekið af dásamlegu fólki. Á Museum of Literature er hægt að sjá Ulysses eintak númer eitt. James Joyce centre er líka dásamlegt og ekki síður James Joyce Tower í Sandycove.

Stundum var þetta einsog að ganga um í púsluspilinu sem ég gerði í fyrra.

Bloomsday hófst korter yfir sjö að morgni með göngu upp í Belvedere College til að éta nýru – þar voru flestir uppáklæddir – og lauk á Mulligans einhvern tíma eftir miðnætti. Við vorum svo þreyttir á næstsíðustu leiksýningunni að við máttum heita góðir að sofna ekki. Hresstum okkur við með kvöldverð og fórum svo á Strolling through Ulysses uppi í Sandycove – sem var mjög skemmtileg. Við áttum eitt laust kvöld en ég eyðilagði það með því að bóka sæti á leikrit annars Íra, An Ideal Husband.

Síðasta daginn fórum við í göngutúr með Les frá JJ Centre í gegnum Lestrygonians kaflann og svo á Stories from Dubliners um kvöldið, þar sem tveir leikarar – sem léku líka í Cyclops, sem ég sá áður en strákarnir komu – fóru í gegnum Two Gallants, A Little Cloud og Counterparts.

Á heimleiðinni kom ég við hjá Alkinóusi konungi og Arete á Skeríu – eða sem sagt mömmu og pabba, sem voru í bústað í Söðulsholti – og sagði af ferðum mínum, einsog vera ber. Hékk þar í tvær nætur, keyrði svo í bæinn og festi kaup á fallegri bassagígju í Hljóðfærahúsinu, og brunaði heim.

Hér er ég einn þessa dagana. Aram kemur á fimmtudag og Aino kemur sama dag og ég fer – 13. júlí – hún verður hjá ömmu sinni og afa meðan við Nadja skjótumst til norður Svíþjóðar á bókmenntahátíð. Eftir það erum við öll heima. Ég er að þýða Liken vi begravde eftir Linu Wolff og stend upp frá tölvunni daglega einsog í vímu yfir því hvað þetta er góður texti. Ég held hún eigi að koma út næsta vor. Ég brann sjálfur inni með að klára fyrir haustið – hefði þurft að vera með bærilega stöndugt handrit í maí, ekki síst af því sumarið fer í Líkin hennar Linu, og svo er bara enn svolítið óljóst fyrir mér hvað þessi bók sé. Svo hjálpar ekki til að vera að þýða svona bók, það er varla að manni finnist maður vera neinn rithöfundur frammi fyrir svona texta – bara eitthvað skítseiði, svo ég umorði upp úr öðrum Svía. En það eykur tiltrú manns á bókmenntunum – einsog raunar Dyflinnarferðin og að sjá hversu mikið af fólki er uppnumið með manni yfir James Joyce.

Það er líka gaman að hrífast með, ölvast – heimurinn er alltaf að reyna að hrifsa af manni hæfileikann til að ölvast af listum, alltaf að þröngva upp á mann einhverju jarðbundnu kjaftæði, ýta tilfinningalífinu öllu upp í haus eða hreinlega alla leið út.

Heilinn á mér er orðinn mjúkur af viðstöðulausu innstreymi. Ég er ekki viss um að ég sé enn að meðtaka veröldina. Lek einhvern veginn áfram einsog í móki og vona að ég vinni úr þessu síðar. Að þetta festist einhvers staðar til úrvinnslu. Reyndar svaf ég líka lítið í nótt – sem er mjög furðulegt eftir fáránlega aktífan gærdag. Og fyrradag. Og svo var ég líka mjög aktífur í dag þótt ég hefði ekkert sofið. Akkúrat núna sit ég í lest á leiðinni til Belfast. Sem mér skilst á fréttum að logi í óeirðum en mig grunar að það sé mest eitt horn í einhverju úthverfi. Yfirleitt er það þannig. Belfast verður meira hangs en Dyflinni. Upprifjun á einhverjum æskuminningum.

Tvö leikrit? Einn kabarett? Eða hvað maður kallar það – fyrirlestur, söngur, dada-læti, livestreymi frá umboðsmanni Franks Zappa heitins (sem er mikill Finnegans Wake maður). Ljóðasöngur á gönguferð. Söguganga. Epískar bókabúðarferðir – keypti ekkert á Rare Book Fair endaði var þar fátt undir þúsund evrum. Tíu kílómetra hlaupatúr frá heimili Paddy Dignam's heitins á Newbridge Avenue – sömu leið og hestvagninn fer í Hadesarþætti, í gegnum Irishtown og Ringsend framhjá Boland's mills og hinum fj´órum ám Hadesar, Styx (Dodder), Akkerón (Grand Canal), Kókytos (Liffey) og Flegeþon (Royal Canal), upp í gegnum miðbæinn og Broadstone að Glasnevin kirkjugarði. Þar sem hinir dauðu búa. Þar litaðist ég um og hljóp svo heim á hótel.

Eccles stræti 7, Martello-turn, Barney Kiernan, Sweny's, James Joyce Centre, Finn's Hotel, Mulligan's, Liffey – og haugur af öðrum smærri stöðum einsog hótelinu úr The Dead, húsi frú Mooney í The Boarding House og pósthúsinu í Lestrygonians.

Nú tek ég helgina í Belfast og svo koma strákarnir (Ingi og Lommi) á mánudag og þá hefst gamanið fyrir alvöru. Ég á eftir að fara aftur á aðalstaðina – ég stoppaði varla í turninum til dæmis nema til að sjá leikritið (Telemakkusarþáttur), þurfti að drífa mig til að ná á Bewley's niðri í bæ til að sjá annað (Kýklópaþátt). Bæði æðislegt.

____________________

Mér hefur láðst að nefna hérna að ég fór á dögunum í hlaðvarp. Ég var fyrsti og so far eini gestur þessa hlaðvarps. Ég held að þetta sé kannski í þriðja sinn sem ég mæti í hlaðvarp. Ég var einu sinni í viðtali hjá Sverri Norland í hlaðvarpi Forlagsins – sem er eiginlega svindl, af því Forlagið var líka að gefa út bókina sem ég var að plögga. Svo fór ég í Örnen och kråkan um daginn til að tala um íslenska ljóðlist. Og nú þetta.

Fyrir um það bil hundrað árum ætlaði ég að vera með hlaðvarp – sennilega í gegnum Nýhilsíðuna, þetta er í alvöru fyrir svona 20 árum – og tók tveggja tíma viðtal við Hauk Má Helgason, aldavin minn og fóstbróður. Þetta var áður en nokkrum manni datt í hug að tveir tímar væri passleg lengd á hlaðvarpsviðtal, vel að merkja, og ég held að það hafi enginn hlustað á þetta nema Tómas Ponzi, sem ég man að var mjög ánægður með spjallið. Gott að gleðja hlustandann. Nú, 20 árum síðar, endurgeldur Haukur Már mér greiðann með því að bjóða mér í hlaðvarpið sitt. Sem er held ég bara á YouTube, sem stendur, og er ekki tveir tímar heldur hálftími. Sem er talsvert passlegra. Ég vona innilega að þetta hlaðvarp verði langlífara en það sem ég startaði vorið 2006.

***

Ég hef talsvert oftar verið í útvarpinu en hlaðvarpinu. Í útvörpum en hlaðvörpum. Kannski þýðir það að ég sé meira svona establishment fígúra en underground? Eiginlega er ég alltaf í sama útvarpinu. Stundum hvarflar að mér að það myndi enginn vita hver ég væri ef það væri ekki fyrir Ríkisútvarpið. Að vísu var mér einu sinni boðið í spjallþátt Loga Bergmanns – en það eru ... 17 ár síðan. Jú og svo hef ég farið á Samstöðina auðvitað – er það kannski meira hlaðvarp en sjónvarp? Ég er ekki viss.

En ég hef sem sagt aldrei verið jafn mikið í útvarpinu og í vetur – vikulega fæ ég tíu mínútur (sem eiga að vera tæpar en eru furðu oft rúmar) til þess að tjá hug minn um hvaðeina sem mér dettur í hug. Í gær fjallaði ég um ritlistarfnykinn – það er sjaldgæft að ég vinni pistla upp úr bloggleiðingum mínum (sem eru ekki alltaf mjög markvissar) en af því þátturinn átti að vera um ritlist var ég beðinn um að gera þetta svona og ég geri alltaf allt sem ég er beðinn um. Langi einhvern að skilja hver er munurinn á því að blogga og að skrifa útvarpistil er hægt að bera saman textann einsog hann birtist hér fyrr í vikunni og þann sem fór í loftið í gær. Óstýrilátur texti annars vegar og editeraður hins vegar.

***

Fríða Ísberg og Þórdís Gísladóttir voru í þættinum líka og ræddu við Kristján og Lóu um sína sýn á ritlistina sem fyrirbæri og hvernig hún væri kannski ólík í Svíþjóð og á Íslandi og í Danmörku. Hér á heimilinu var þetta orðið svona „Eiríkur talar við útvarpstækið sitt og reynir að grípa fram í“ dæmi. Sem er ekki slæmt, heldur gott – ég hef mest látið svona við nafna minn heitinn Guðmundsson, þegar hann var í útvarpinu, og þeir gerast ekki mikið betri útvarpsmennirnir. Og ég var ekki ósammála mörgu sem var sagt – það var meira að ég vildi bæta einhverju við. Segja allt sem ég gleymdi að segja í pistlinum (og gat raunar alls ekki sagt – hann var 10 mínútur og 55 sekúndur sem er vel yfir mörkum).

Þegar sænska ritlistin barst í tal langaði mig til dæmis að bæta því við að ég hef tekið eftir því nýlega að bókmenntatímaritin eru öll horfin úr Pressbyrån. Það er heilmikil tímaritahefð í Svíþjóð – tímaritaveggir í öllum sjoppum – og einu sinni gat maður alltaf keypt Vi läser í Pressbyrån í Västerås. Þetta er ekki mjög þungt bókmenntatímarit, bara viðtöl við metsöluhöfunda og svona smælki – mjög stuttir ritdómar og ábendingar. Skemmtilegt. Poppað. En það er sem sagt horfið. Og í staðinn getur maður alls staðar keypt tímaritið Skriva. Sem fjallar, einsog þið getið ímyndað ykkur, um það hvernig maður skrifar bækur.

Bækur um það hvernig maður skrifar bækur eru líka orðnar mjög vinsælar – ekki síst hljóðbækur um það hvernig maður skrifar bækur – sem og „vanity“ forlög þar sem fólk greiðir fyrir að láta drauminn rætast – borgar forlagi fyrir að gefa út bókina sína og dreifa henni. Þetta er kallað „hybrid“ forlög – dæmi um slík eru Hoi, Vulkan, Visto og fleiri. Þau eru ólík sjálfsútgáfu vel að merkja í því að það er ekkert DIY element. Maður gerir ekkert sjálfur heldur borgar fyrir þjónustu – þetta er minna einsog að stofna hljómsveit og meira svona einsog maður kaupir sér rándýran rafmagnsgítar af því mann langaði alltaf að verða rokkstjarna.

Ritlistarnámskeið – og þá er ég ekki að tala um rithöfundaskóla á borð við Biskops Arnö eða Litterär gestaltning – heldur helgarnámskeið, vikunámskeið, netnámskeið og svo framvegis eru líka gríðarlega vinsæl.

Þetta gerist vel að merkja á sama tíma og áhuginn á bókmenntum – sérstaklega krefjandi fagurbókmenntum, sem voru einhvern tíma kjarninn í „bókmenntaheiminum“ – fer minnkandi. Þá skreppur líka saman áhuginn á þýddum fagurbókmenntum – sérstaklega á áður óþekktum höfundum, höfundum sem þarf að kynna – og hangir saman við einhvern celebrity kúltúr í kringum útgáfu, sem svo kristallast í því að bækur eftir fólk sem er frægt (fyrir eitthvað annað en bókmenntir) njóta sífellt meiri vinsælda. Þetta er fólk sem oft skrifar í nánu samstarfi með ritstjórum, enda byrjendur, eða jafnvel lætur vofur skrifa fyrir sig (ghost-write-a, heitir það þegar maður ber það fram).

Fólk sem sagt langar meira að skrifa bækur en að lesa bækur – sem það langar svo lítið að það hlustar mest á bækur í staðinn – og það langar meira að vera frægt og ríkt en að búa til eitthvað stórfenglegt og breyta meðvitund heimsins eða uppgötva nýja fagurfræði. Þetta er auðvitað hýperkapitalíska módelið – og kemur einsog annað í samtímanum beint frá Bandaríkjunum.

Einsog Þórdís nefndi er allt önnur stemning í kringum sænska ritlistarskóla en bandaríska – og hefur að gera með ólíka hugmyndafræði og ólíka sýn á það hvað það sé að vera rithöfundur, hvernig hlutverkið líti út, hvaða persónuleiki fylgi því og hvaða fagurfræði. En skólarnir eiga ríkan þátt í að skilgreina, samræma og viðhalda ríkjandi hugmyndafræði ´a hverjum stað (og geta sannarlega líka átt þátt í að endurskilgreina hana – sem verður þá ríkjandi hugmyndafræði – þótt það sé vel að merkja alls ekki gefið að háskólar stundi þannig endurskilgreiningar).

Í þessu sambandi hugsa ég um kvikmyndabender sem ég fór á þegar ég lauk við Einlægan Önd og átti enn fjóra daga eftir af residensíunni minni í Visby og horfði á sennilega þrjátíu myndir í beit um rithöfunda – allar kvikmyndir sem ég fann þar sem rithöfundar voru í aðalhlutverki. Eitt af því eftirminnilega var að sjá hvað munurinn á hugmyndinni um skáld vestan og austan megin við atlantshafið var mikill. Bandarísku höfundarnir voru allir eitthvað svona einsog Michael Douglas í Wonderboys – ritlistarkennarar sem voru annað hvort að slá í gegn eða dálítil has-been – en menn í háskólasamfélagi með fasta vinnu (eða að leita að henni), venjulegt fólk sem þurfti fyrst og fremst að bretta upp ermarnar og skrifa. Evrópsku höfundarnir voru allir sérvitringar sem fórnuðu öllu – að meðtaldri geðheilsunni – fyrir fegurðina. Gáfa þeirra var satanísk guðsgjöf – fegurðin sadískur húsbóndi.

Þá vildi ég gera athugasemd við það sem var kannski ekki sagt beinum orðum en mér fannst ýjað allhressilega að, sem er að það sé meiri „ritlistarfnykur“ af skáldverkum kvenna og að „snillingsmódel“ 20. aldarinnar eigi bara við um karla – og þar með snúist gagnrýni á ritlistarmódelið um að gagnrýna að veruleiki samtímabókmennta sé kvenlægari en hann var.

Því fyrra hafna ég bara sem lesandi – frá Ocean Vuong til Bens Lerner til Jonathan Franzen, þar er alveg sami fnykur og Jhumpa Lahiri og Rachel Cusk. Og nei, það þýðir ekki að bækur þessa höfunda séu drasl – það er ekki það sem ég er að segja.

Hinu síðarnefnda mæti hafna einfaldlega með því að byrja að þylja upp nöfn: Virginia Woolf, Marguerite Duras, Anne Carson, Mina Loy, Elsa von Freytag-Loringhoven, Djuna Barnes, Carson McCullers, Flannery O'Connor, Muriel Spark, Katarina Frostenson, Bodil Malmsten, Laura Riding, Marguerite Yourcenar, Hannah Arendt, Wizslava Szymborska, Chantal Akerman, Annie Ernaux, Herta Müller, Svetlana Aleksevitsj, Ingeborg Bachmann, Inger Christensen, Elfriede Jelinek, Karin Boye, Karen Blixen, Astrid Lindgren, Clarice Lispector, Susan Sontag, Joan Didion, Emily Dickinson, Sylvia Plath, Marina Tsvetajeva – meira að segja Ayn Rand. Og nei, ég er ekki að segja að þær séu allar snillingar í raun – Ayn Rand! ha ha! – en þær passa við hlutverkið „snillingur“ – sérvitrar með einstaka rödd/sjónarhorn/gáfu sem þær miðluðu ekki málum með. Og já, listinn gæti verið miklu, miklu lengri.

Breytingin er áreiðanlega fagurfræðilegs og hugmyndafræðilegs eðlis – og samhliða sams konar breytingum á þjóðfélaginu, við lifum ekki lengur á 20. öldinni og snillingshugmyndin er úrelt. En þær breytingar á þjóðfélaginu hafa meira að gera með neyslumynstur okkar – og að allt er neysla, allt er markaður – en það hvort að það eru konur eða karlar sem halda á pennunum eða kaupa bækurnar.

Skrifi konur frekar í hópum en karlar – eða editeri í hópum – er það fyrst og fremst spurning um einhverja hefð, fólk af tilteknu kyni að elta tilteknar staðalmyndir, herma eftir jafningjum sínum. Rétt einsog það er meiri hefð fyrir því að konur semji tónlist einar en karlar í hópum/hljómsveitum. Það er félagsleg tilviljun – eða svar við tilteknum aðstæðum á tilteknum stað, sem breytast þegar minnstu hlutum í jöfnunni er hnikað til, frekar en spurning um eitthvert eðli. Og eitt er ekki endilega betra en hitt – það eru kostir og gallar við að starfa saman að listaverkum og að vinna þau einn; en það er varla hægt að ætlast til þess að það hafi enginn orð á einkennum hvors um sig, eða því að annað sé að taka við af hinu og með því glatist kannski eitthvað.

Þá finnst mér ágætt að halda því til haga að það er bæði hægt að hafa farið í ritlist og vera „snillingur“ – leika það hlutverk, vera það hlutverk, og setjast á skólabekk – eitt útilokar ekki hitt; og að margt af því sem ég kalla ritlistarfnyk hefur ekki með námið að gera eitt og sér heldur hugmyndafræði bókmenntastofnunarinnar í dag (og þá stefnu sem hún er á) í heild sinni. Þá hugmyndafræði að bókmenntir séu fyrst og fremst fag sem maður læri – maður læri að skrifa af til þess gerðum fagmanni og beri þau skrif síðan undir fleiri fagmenn til þess að fá sífellt faglegri niðurstöðu, svona einsog maður væri að byggja brú og vildi fá margstaðfest burðarþolið. Það þýðir ekki að ég sé mótfallinn því að fólk „læri fagið“, heldur áherslunni sem er lögð á „rétt handverk“ fram yfir margt annað og hvernig við afskrifum oft hið óvenjulega sem skort á „réttu handverki“ og reynum að beina öllum inn í „rétt handverk“ enda sé það „rétt“. (Og hér get ég ekki lagt nóga áherslu á að konur eru alveg jafn líklegar til að standa handan rétts handverks og karlar – og stundum uppskera þær meira að segja fyrir það, sjáið bara Ástu Fanneyju!).

Svo má halda því til haga líka að sú tilhneiging að fjölga þeim sem eiga aðkomu að listaverki er ekki bara þróun sem er að eiga sér stað í bókmenntum heldur ekki síður í tónlist – venjulegt popplag á heimsmarkaði er samið af 30 manna nefnd. Sjónvarpsþættir skrifaðir af ótal manns og þróaðir af markaðsnefndum eru líka normið en auteur-kvikmyndir á undanhaldi og svo framvegis. Hinn hýperkapitalíski markaður þráir andlit á vöruna en að röddin sé breiðóma og almenn – hann vill að Sabrina Carpenter og Harry Styles fronti vöruna (vissulega með dálítið generískri fegurð) en að röddin sé einhvers konar málamiðlun eða miðgildi – lægsti samnefnari er ekki rétta hugtakið en ekki alveg rangt, formúlutónmenntir er ekki alveg rétt hugtakið heldur, en þetta er allt í áttina.

Þetta er það sem Malin Axelsson á við þegar hún segir að ungir leikhúsgestir séu vel lesnir í háþróaðri sagnalist af því þeir hafi horft svo mikið á Netflix (þar sem sama sagan er sögð aftur og aftur og aftur og aftur – og allar nýjar sögur beygðar að markaðsmódelinu). Neyslumódelið gengur út á magn – en það er hentugast að sögunum svipi saman, að á eftir Game of Thrones komi House of the Dragon og A Knight of Seven Kingdoms og helst líka Witcher og Vikings og svo framvegis. (Og reyndar má halda því fram mín vegna að ástæðan fyrir því að GoT fór í skrúfuna sé sú að í síðustu tveimur þáttaröðunum var ekki lengur sýn höfundarins til viðmiðunar – ekki búið að skrifa bækurnar – og nefndin einfaldlega látin stýra för, með fyrirsjáanlega þunnildislegri niðurstöðu).  

Þegar nógu margir koma að sama listaverkinu og fá allir að taka út eitthvað sem þeim finnst glatað verður verkið straumlínulagaðra – verkið verður meira „fyrir alla“ og minna afurð tiltekinnar sýnar á heiminn. Auðvitað þarf edítering ekki að virka þannig – það hlýðir enginn öllu sem hann er beðinn um að hlýða – en ég ímynda mér að það sé beint samband milli þess hversu marga maður spyr „er þetta í lagi“ og „hverju ætti ég að breyta“ og þess hversu öruggur maður sé í sinni eigin sýn. Það þýðir ekki endilega að maður ætli að breyta öllu – en maður er sannarlega líklegri til þess en ef maður spyr ekki. Kosturinn við fólk sem álítur sig snillinga – með réttu og röngu – er að það veit ekkert eðlilegra en að standa í fæturna.

Ég staldraði líka við stéttarhugmyndina – það var ekki farið mjög djúpt í hana, sennilega var þetta alveg í lok þáttar sem hún kom upp. Því var allavega velt upp hvort það gætu ekki allir farið í ritlist – það væri hægt að fá námslán, það væri í boði. Og þá hefði ég viljað halda til haga – og hélt til haga, hérna heima í eldhúsi, við útvarpstækið mitt, ég veifaði áreiðanlega pulsunni sem ég var að beikonvefja – að stéttir byrji ekki að virka upp úr tvítugu þegar fólk velur sér háskólanám. Fólkið af stéttunum sem fer ekki í ritlist (og hefur ekki rödd) er fólkið sem kemur út úr grunnskólunum án þess að kunna að lesa. Námslán gera því ekkert gagn af því það hefur ekki hlotið atlætið sem þarf til þess að geta lært.

En – og á þessum tímapunkti var ég meira byrjaður að svara sjálfum mér, svarandi útvarpinu – þá skulum við ekki gleyma því að Yahya Hassan, heitinn, var útskrifaður úr hinum fína forfatterskole í Danmörku. Og undantekningar bæði sanna og afsanna reglur.

Svo má líka minna sig á að það að eldri konur séu helstu menningarneytendur þessa samfélags er ekki eitthvað sem „bara gerist“ og snýst sennilega ekki bara um að karlar hati listir – það má alveg spyrja sig hvort komi fyrst hænan og eggið í því öllu saman og svarið er áreiðanlega flóknara en „hænan“ eða „eggið“. Um daginn fór ég á tvær tónlistarkvikmyndir tvo daga í röð – fyrst á Billie Eilish myndina og svo á Iron Maiden myndina. Það voru engar eldri konur á þessum myndum. Samfélagið er í laginu einsog það er vegna þess að við mótum það þannig.

Kannski var þetta allt og sumt sem ég sagði við útvarpið í gær. Nema ég hafi eitthvað muldrað líka um að þótt ég hafi aldrei lært mikla ritlist – ef frá er talinn hálfur vetur í HÍ upp úr aldamótum, þar sem mér var kennt að segja „hvort er“ en ekki „hvort sé“ og að nota aldrei orðið „varðandi“ í setningu eða neðanmálsgreinar í skáldskap – þá hef ég kennt ritlist bæði atvinnumönnum, unglingum og almennum borgurum, hér og í Svíþjóð, við litlar fræðslumiðstöðvar og merkilegar stofnanir einsog Biskops-Arnö.

Það var ekki spurt. Ekki í alvöru (er Facebook alvöru? eru bækur alvöru?) En ég spurði mig. („Hvað er amerískur ritlistarstíll? Út með sprokið!") Því þefurinn af honum getur alveg gert mig vitlausan en þetta er kannski svolítið svona you know it when you see it dæmi. Ég hef ekki listað það út, ekki lagt það á mig – get ekki bent á neitt tiltekið nema almenna tilhneigingu til ákveðinnar fágunar. Að bók hafi verið ritstýrt þannig að hver setning í henni „þjóni tilgangi“ – manni finnist einsog hver myndlíking hafi verið rædd og henni hafnað ef hún er of klisjukennd eða of óljós. Setningarnar eru sennilega yfirleitt frekar ljósar. Alltaf „sýnt en ekki sagt“ – sögupersónur segja jafnvel sjaldnast sjálfar hvað þeim finnst um neitt, heldur segja eitthvað sem gefur það til kynna. Það er lítið um lýsingarorð og engin atviksorð – atviksorð eru bönnuð, það er búið að marglesa textann og ganga úr skugga um að hann innihaldi engin atviksorð, sérstaklega engin sem enda á -ly á ensku, -lega á íslensku.

Ég held að margir myndu hreinlega kalla þetta „góðan texta“. En þetta er góður texti á svolítið sama máta og mjög mikið pródúseruð tónlist er „góð tónlist“. Tónlist þar sem bassinn er skýr og snerillinn þéttur og öll hljóðfærin eru á sinni eigin tíðni, ekkert rekst á – tempóið er algerlega stöðugt alveg í gegn – búið að lagfæra tónhæðina hjá söngvaranum. Lagið er aldrei of langt og aldrei of stutt og brýtur ekki reglur um vers-kórus-vers-kórus-brú-kórus-(kórus endurtekin). Það er ris á réttum stað. Spenna á réttum stað. Ráðgáta á réttum stað. Ef það gerist eitthvað óvænt finnur maður alltaf sterklega fyrir höfundarætlun í hinu óvænta – þetta var óvænt en aldrei óvart, aldrei uppgötvun, aldrei „fokk it, hljómar bara fínt“.

Sjálfum finnst mér bækur (og texti) vera bestar ef ég hef það á tilfinningunni á meðan ég er að lesa þær að það sé alls ekkert gefið að þetta gangi upp. Og raunar finnst mér oft hálfgert aukaatriði að hlutirnir gangi upp – plott er plott og það er ágætt eins langt og það nær en það á ekki að vera það eina sem stýrir sögunni – og tilviljanir og agnúar og fíflalæti og stælar og einlægir útúrdúrar, allt finnst mér þetta dásamlegt. Höfundar sem halda að það sé sniðugt að „kill your darlings“ til þess að þjónusta einhverja óljósa hugmynd um vilja einhvers lesanda – sem vilji þá helst bara lesa bækur sem minna hann á aðrar bækur, með jafn steindauðum darlingum – eru ekki að þjónusta einhvern eiginlegan lesanda, ekki manneskju, heldur bara „markaðinn“. Og markaðurinn vill kunnuglega pródúkt en listin býr í öllu hinu.

Svo finnst mér líka bara mjög viðeigandi að í sögum sé sagt en ekki bara sýnt. Sérstaklega þegar það er augljóslega verið að segja manni eitthvað tiltekið með þessum „sýningum“ – maður þarf ekki alltaf að skrifa „Sigga gekk þungstíg um íbúðina á hörðum klossum sem skildu eftir sig far í þykku gólfteppinu og dæsti í hverju skrefi milli þunnra ómálaðra vara sem höfðu ekki breiðst út í bros frá því hún missti móður sína“ , stundum er miklu hreinlegra að segja bara „Sigga var fýlutrunta“ og halda svo áfram.

Og sennilega snýst þetta meira um ritstjórn en MFA-prógrömin í Bandaríkjunum. Og er áreiðanlega ekkert öðruvísi í íslenskri eða franskri ritlist. Ég upplifi þetta oftast sem rembing – en einmitt svona rembing þess sem rembist mjög mikið við að látast ekki rembast neitt. Svo temur maður sér áreiðanlega viðkvæmni fyrir þessu – fer að finna lyktina af þessu alls staðar. Þefa hana uppi.

En það er ekki að hlutir megi ekki vera „skrifaðir“ – að maður megi ekki finna fyrir því að það sé verið að stíla, því síður – heldur er þetta tiltekinn stíll og tiltekinn tónn. Og þessi rembingslausi rembingur slær mig sem yfirlætislegur. Þá finnst mér einlæg og grímulaus tilgerð – tilgerð sem býður upp í dans – miklu áhugaverðari.

Ég þoli heldur ekki gagnrýni sem gengur út á að hlutir eigi að vera styttri. Lög eigi að vera 3 mínútur. Plötur 12 lög. Skáldsögur 300 síður. Ljóð ein síða. Okkur liggur ekki svona mikið á og ef maður nennir ekki að lesa á maður bara að bíða eftir bíómyndinni.

Annars fannst mér bókin sem barst í tal (Audition eftir Katie Kitamura) að mörgu leyti mjög fín – en hún var það sem sagt þrátt fyrir að það væri af henni svona fnykur.

Eitt af því skemmtilegasta við að vera sænskumælandi er að hafa aðgang að menningardebattinum. Að vísu er mikið af þessu (skiljanlega) horfið á bakvið borgunarmúra á síðustu árum en við erum með áskrift að Dagens Nyheter og eitt og annað af hinu getur maður enn lesið – af ýmsum ástæðum. Þessi debatt er gjarnan áhugaverður – misgóður auðvitað, einsog gengur – en hann fjallar iðulega um einhver grundvallaratriði. Er öld frásagnarbókmennta runnin upp? Er myndlíkingin úrelt verkfæri? Eru sjálfsævisöguleg skrif hin fullkomna lýsing mannlegs ástands eða hreinræktuð athyglissýki?

Í gær vísaði ég í grein í Gautaborgarpóstinum án þess að setja hlekk – um Hold eftir bookerverðlaunahafann David Szalay, sem Mikaela Blomquist segir að sé kitsch. Hér er sá hlekkur.

En það er ekki bara verið að rífast um kitsch það er líka verið að rífast um leikhús. Það byrjaði allt á því þegar Jonas Gardell fór í leikhús og sagðist ekki hafa getað útskýrt fyrir vinum sínum eftirá „um hvað“ leikritið hefði verið. Útgangspunkturinn í pistli Gardells var reyndar að mörg verk sem sviðsett væru í Sv´íþjóð virtist skorta höfund – þau væru unnin út frá einhverjum textum (í aðaltilvikinu hér einhverju grúpptjatti) en það væri ekkert leikskáld. Og svo lýsti hann eftir meiri frásagnarlist, svo hún myndi ekki deyja út – og bað um nýtt Natten är dagens mor, sem er klassískt sænskt verk eftir Lars Norén frá 1982.

Kristina Lundquist svaraði honum og sagði að löngun Gardells í einhvers konar „frásagnarlist“ væri einfaldlega popúlísk og úrelt – hann væri á harðahlaupum til Hollywood, ef ekki bara Aristótelesar – og benti á að verkin sem hann hefði nefnt hefðu öll verið skrifuð af alvöru leikskáldum þótt það hefði farið framhjá honum – og svo nefndi hún leikskáldin. Svo taldi hún auk þess upp ótal verk, bæði klassísk og ný, sem væru einmitt þess lags verk sem Gardell lýsti eftir – verk með skýrri frásögn – og þetta væru aðalverkin í öllum helstu leikh´usum landsins. Í anda Gardells lýsti Lundquist eftir fleiri lögum einsog Rosanna með Toto, svo unga fólkið myndi ekki gleyma hvernig maður semur lög einsog Rosanna.

Malin Axelsson reið síðan út á ritvöllinn og sagði lítið gert úr streymisþjónustum einsog Netflix og spurði hvort leikhúsin væru tilbúin fyrir tik-tok kynslóðina – en skilja mátti á bæði orðum Lundquist og Gardells að það væri síðasta sort. Þá sagði hún að Netflix hefði t.d. eytt miklu fé í að þróa handrit (annað en meirihluti sænskra leikhúsa). Og að ungt fólk í dag, sem væri alið upp á Netflix, hefði þegar séð fleiri þúsund klukkustundir af háþróaðri sagnalist áður en það mætti nokkurn tíma í leikhús. Og að ef leikhúsin horfist ekki í augu við þetta og reyni að tala við þetta públíkum þá séu þau sjálfdauð.

Í gær birtist svo ný grein frá Lundquist þar sem hún orðar í raun eitthvað sem er áreiðanlega róttækt og snobbað en er líka grunnur anti-popúlismans. Fyrst vísar hún í orð leikarans unga Odin Romanus (rosalegt nafn!) – sem er líka listráðunautur við uppsetningu Elleftu stundar Strindbergs í Borgarleikhúsinu í Gautaborg – um að leikhúsið eigi að vera staður þar sem fólk þráir að „hlæja og gráta saman“ og að það „vilji fá kærleik, blóð og tár.“

Ég er ekki viss um að Romanus tali fyrir alla af sinni kynslóð, en gefum okkur að hann geri það. Að fólk vilji finna til í leikhúsinu, láta berast með sterkum frásögnum og vera laust undan því truflandi blekkingarrofi sem neyðir það til þess að hugsa sjálfstætt. Bæ, bæ Brecht. En er það virkilega hlutverk sviðslista að láta fólk fá það sem það vill? Að afhenda tilfinningar eftir pöntun? Eru ánægðir áhorfendur virkilega góður mælikvarði á listrænt gildi og áhættu? Auðvitað verða leikhúsin að selja miða en fyrir mig sem gagnrýnanda er það málinu fullkomlega óviðkomandi hvað fólk „vill fá“ – alveg sama hvaða kynslóð það tilheyrir. Það er dásamlegt að Ellefta stund kynni Strindberg fyrir nýjum áhorfendum, en þótt krakkarnir hefðu hatað Fröken Júlíu, hefði verkið varla verið verra fyrir vikið.

Í þessum debatt öllum saman eru svo ótal rangalar sem ég hef ekki rætt hér og marga þeirra hef ég ekki einu sinni nennt að lesa. Greinar hafa birst í ótal miðlum – öllum helstu fréttablöðum og kvöldpressunni og þau hafa vitnað í lærðar greinar í menningartímaritum einsog Ord och bild – og þar verður áreiðanlega líka skrifað um debattinn þegar hann er liðinn hjá og einhver nýr byrjaður.

Eitt af því sem mér finnst mest hressandi við þetta – og það sem er svo til fullkomlega fjarverandi úr íslenskum menningardebatt, það best ég get séð – er vörnin fyrir listina sem eitthvað sem stendur til hliðar við markaðinn, eða eigi að gera það, listina sem eitthvað annað en vinsældir og húrrahróp, eitthvað sem hafi sitt eigið gildi (huglægt eða hlutlægt) – gildi sem eigi að ræða. Ekki endilega vegna þess að mér sjálfum finnist vinsældir og húrrahróp – eða kitsch – fullkomlega gagnslaust eða að því eigi að útrýma, en það er leiðinlegt að það eigi alltaf sviðið umyrðalaust. En að sama skapi sér maður þá líka fólk bara verja Netflix sagnalistina – sem maður sæi ekki heldur hérna heima (eða allavega ekki vel gert – það gæti alveg einhver sagt „en hey, netflix er skemmtilegt“).

Það var verið að skammast í Olgu Tokarczuk fyrir að segjast hafa „notað“ gervigreind við skriftir. En við nánari eftirgrennslan sagði hún einfaldlega að hún notaði hana við heimildavinnu – á fyrstu skrefum, allt væri dobbeltékkað – og að hún fyndi stundum upp á skemmtilegum hlutum sem væru henni innblástur. 

Í fyrsta lagi er sá höfundur sem leitar sér ekki að innblæstri hvar sem hann er að finna – undir öllum steinum – bara í ruglinu. Að hirða hugmyndir af gervigreindinni er ekkert vitlausara en að hirða hugmyndir af heimskulegum vefsíðum eða því sem maður misheyrir fólk segja úti á götu. Ég tala nú ekki um þegar gervigreindin er í einu af sínum ranghugmyndarköstum. Í öðru lagi þá er gervigreindin ágæt í vissri tegund af heimildavinnu – til þess að beina manni í rétta átt. Hún getur svarað óvenjulegri spurningum en flest sagnfræðirit. Komið með samantektir. Það borgar sig ekki að taka þær alvarlegar en bara það sem einhver segir við manni í kvöldverðarboði og maður er að reyna að rifja upp daginn eftir. En það getur alveg hjálpað manni áleiðis að einhverju sem maður vill vita.

***

Í Svíþjóð er eitthvað verið að ræða kitsch í bókmenntum. Ekki síst í tengslum við skáldsöguna Flesh eftir David Szalay – sem ég hef ekki lesið, en fólk vill sem sagt meina að sé óttalegt kitsch. Það myndi ekki koma mér á óvart, það er allavega alveg nóg af kitschi sem hlýtur alþjóðlega viðurkenningu – dómínerar jafnvel – og hefur sennilega alltaf verið. Life of Pi – man einhver eftir henni? Svei. Paolo Coelho átti tímabil áður en hann var eiginlega dæmdur út af sakramentinu í fagurbókmenntaheiminum – en um skeið var látið með hann einsog hann væri nýr Umberto Eco. Bókaþjófurinn. Ferrante – að mínu mati. Oksanen, a.m.k. Hreinsun. Flugdrekahlauparinn.

En auðvitað er þetta allt huglægt. Það er annar pistill sem ég las í dag – eftir Fredrik Hertzberg – finnlandssænskur en í ríkissænsku blaði og nefnir lengri ritgerð um Mamma Mia! söngleikinn sem er verið að sýna í Svenska teatern í Helsinki. Höfundur þeirrar ritgerðar er mest að kljást við þá staðreynd að öllum öðrum finnist þetta svo frábært – og hvort hann hafi þá rangt fyrir sér. Mömmu hans og pabba finnst söngleikurinn geggjaður. Og uppsetningin. En rýninum finnst sýningin þunnildi. Það dugir sennilega ekki að segja að hann sé kitsch – það er hluti af verkinu. Í sama pistli nefnir Hertzberg nýlega veitingahúsarýni þar sem veitingastaðurinn fékk útreið – nýr veitingastaður sem var með margar stjörnur og mikla umfjöllun á netinu reyndist handónýtur. Rýnirinn spurði meira að segja gervigreindina sem sagði að þetta virtist vera stórkostlegur staður. En svo kom í ljós að stjörnurnar komu allar frá fólki sem tengdist eigendum staðarins. Og gervigreindin – sem hefur ekki súbjektífar skoðanir á neinu, heldur er objektíf samantekt á tungumáli sem viðhaft er um hvað sem hún er spurð út í – spurði bara þá sem höfðu gefið stjörnurnar. Niðurstaða Hertzbergs er meðal annars sú að ef það er einhver vinna sem gervigreindin getur aldrei unnið er það vinna gagnrýnandans – nema vinna þeirra gagnrýnanda sem vilja aldrei skila séráliti, sem herma bara eftir það sem síðasti maður sagði (og þannig gagnrýnendur eru sannarlega til).

En gagnrýni er sem sagt ekki einhver samtala álita allra sem upplifðu eitthvað verk. Hún er ekki goodreads stjörnurnar sem bók fær. Ekki imdb einkunnin. Heldur tiltekin afstaða – mismikið lærð og misrökstudd frá ólíkum sjónarhornum fólks sem gefur sér ólíkar forsendur fyrir mati sínu. Og hefur jafnvel ólíka fagurfræði (það er alltof algengt að fólk telji sig þurfa að líta framhjá fagurfræði sinni og smekk þegar það er að gefa „faglegt álit“ – það er listhatandi fásinna).

En einsog Fredrik Hertzberg bendir á lifum við á tímum þar sem við viljum helst geta talið allt og metið það út frá tölunni. Bókin sem seldist mest er best en ef hún er með lága goodreads einkunn dregst það frá sölugæðatölunni. Þetta er kapitalísk lógík þótt við horfum alveg framhjá peningunum í dæminu – þessi endalausa stærðarkeppni.

Ég man ekki hvenær ég heyrði einhvern síðast halda passjoneraða ræðu fyrir einhverju sem er vanmetið. Nema kannski einhverju svona guilty pleasures dóti. Sem er auðvitað aldrei vanmetið – guilty pleasures eru undantekningalaust metsöludót sem er elskað í drasl. Colleen Hoover og Bachelor.

Í kvöld horfði á kvikmyndina Nora frá árinu 2000. Þar leikur Ewan McGregor James Joyce og Susan Lynch aðalhlutverkið, Noru Barnacle – nú hafði ég næstum skrifað „eiginkonu James Joyce“ en þau voru auðvitað ekki gift. „Kærustu“ hljómar samt eitthvað þunnildislega. Þau voru allavega saman ævilangt og eignuðust tvö börn.

Þetta er í besta falli ágæt bíómynd. Einsog gjarnan er um ævisögumyndir þá er reynt að troða ansi mörgu inn. Það verður svo tvöfalt erfiðara fyrir þær sakir að James Joyce er mjög fyrirferðarmikill – bæði sögulega séð og svona prívat. Myndin er „byggð á“ ævisögu Brendu Maddox um Noru og ég fékk áhuga á að lesa hana. Meðal annars vegna þess að maður treystir auðvitað ekki Hollywood fyrir neinum svona upplýsingum, ekki einu sinni breska Hollywood. Ég varð svo sem ekki var við neinar stórfenglegar staðreyndavillur af því sem ég þekki til sjálfur en það var ýmislegt sem ég vildi fara að fletta upp hvernig hefði verið.

Susan Lynch og Ewan McGregor eru bæði góðir leikarar og persónurnar sem þau sköpuðu í þessari mynd voru trúverðugar og áhugaverðar. Eini vandinn – fyrir mig – var að þau voru bara ekki í nógu miklu samræmi við fólkið einsog ég hef ímyndað mér að þau hafi verið. Nora og Jim. Í huga mér eru þau bæði miklu erfiðari í umgengni – ekki síst Joyce. Nora myndarinnar virkaði borgaralegri og menntaðri og sjálfstæðari en sú Nora sem hefur birst mér í ævisagnahlunki Ellmans. Og Jim er þar drykkfelldari og frekari – og í senn alvarlegri og groddalegri í húmor. Ewan er svo mjúkur og hefur svona „stillta“ áru yfir sér. Og Peter McDonald sem leikur Stanislaus bróður Jims hvíslar eiginlega alla myndina. Ég sé hann líka fyrir mér sem strangari mann. Allt þetta byggi ég auðvitað á einhverri blöndu af Ellman og því hvernig persónur í bókum Joyce birtast manni – og hvaða tilfinningu maður fær fyrir þeim.

Á dögunum sá ég líka The Dead eftir John Huston, með Anjelicu dóttur hans í aðalhlutverki. Það er miklu betri mynd og fylgdi undarlegri byggingu smásögunnar í Dubliners ansi vel – þótt hún þyki áreiðanlega dramatúrgískt disaster. Sem er meðal annars það sem mér líkar vel í henni – hún er óþæg við allar hugmyndir um hvernig maður eigi að segja sögu. Ríflega þrír fjórðungar sögunnar gerast í veislu þar sem við kynnumst alls konar fólki sem fyrst og fremst kemur, étur og fer. Síðasti fjórðungurinn er svo það sem fólk man yfirleitt – í lok veislunnar syngur tenór nokkur Lass of aughrim og einn gestanna, kona, verður svolítið leið. Hún fer heim með eiginmanni sínum og segir honum af dreng sem hafi sungið þetta lag fyrir hana einu sinni, og elskað hana heitt þegar hún var ung og hangið veikur fyrir utan gluggann hjá henni í grenjandi rigningu – hún hafi reynt að senda hann heim en hann ekki farið fyrren seint. Og svo dáið úr lungnabólgu. Manninum verður bæði ljóst að drengurinn hefur dáið fyrir eiginkonu hans og að hún elskar hann enn og hann mun alltaf eiga stærri hlut í henni en hann getur sjálfur nokkurn tíma eignast. Hún sofnar og hann starir út í snjókomuna dapur.

Einu hjó ég þó eftir í myndinni, sem var öðruvísi en í sögunni, að það er dregið úr hér og þar á meðan á veisluhlutanum stendur. Einsog til þess að fólkið sem er ekki að fara að vera í lokasenunni dragi ekki að sér of mikla athygli. Þannig hefur tenórinn t.d. ekki viljað syngja alla veisluna en syngur svo loks einn inni í stofu með konu sem hann er að stíga í vægninn við þegar allir eru að fara – gestirnir heyra sönginn bara fram á gang. Í myndinni kemur hann fram og fólk hrósar söngnum og hann segir eitthvað á borð við: „Nú fannst ykkur þetta í lagi? Ég sem er svo hás.“ Ég er ekki með bókina hjá mér og nenni ekki að standa upp til að hafa þetta orðrétt en í sögunni hreytir hann meira ónotum í gestgjafana – einsog þau séu fávitar að halda að hann hafi verið að syngja vel, hann sé augljóslega hás og falskur. Sem eru auðvitað miklu forvitnilegri viðbrögð. En Joyce svarar því aldrei hvers vegna hann er svona gramur (kannski bara af því það var búið að þrábiðja hann að syngja, kannski gengur ekki nógu vel með viðreynsluna, kannski er hann bara eitthvað illa fyrirkallaður út af einhverju öðru – nýbúið að reka hann úr einhverju söng-giggi eða eitthvað). En það er líka mjög Joyceískt að láta ekki slíkt eftir lesendum – leyfa okkur að giska.

Það sem fyrri partur sögunnar gerir er að búa til heim þar sem smáborgarasamfélagið í Dublin virðist sjálft samsett úr hálfframliðnu fólki. Það eru allir einhvern veginn fastir og búnir að vera – og búnir að vera að lifa lífinu í staðnaðri og leiðinlegri rútínu árum saman. Að setja sögu saman á þennan hátt var áreiðanlega ekki jafn byltingarkennt þegar Joyce gerði það – það er annað sem var byltingarkennt við hana, ekki síst að vera svona nærgöngull persónum sínum. Lokahnykkurinn er svo til þess að árétta þetta – þetta fólk er allt fangar fortíðarinnar, vofur í eigin lífum.

Það slá mann líka ákveðin líkindi með The Dead og Ulysses öllum – í því að sagan er fyrst frekar breið samfélagslýsing (á Dyflinnarbúum) þar sem alls konar fólk á sér fulltrúa en maður veit ekki hvert ætlar, veislufrásögnin er dálítið kaos, sem leiðir síðan út í sögu af afbrýðissemi (sem er grunnsagan í Ulysses). Ég áttaði mig svo ekki á því fyrren ég horfði á mynd Hustons að lokakaflinn í henni er hálfgerður mónólóg – við hverfum inn í huga eiginmannsins, þótt það sé í þriðju persónu. En annað en Molly Bloom sem á lokaorðið í Ulysses er hann bugaður – einræða Molly er miklu meira lífsjátandi (byrjar á einu Yes og endar ´a mörgum). Og ég áttaði mig á þessu með mónólóginn einfaldlega vegna þess að Huston fer þá leið að láta restina gerast í voiceover – af því maður verður einfaldlega að sjá inn í höfuðið á eiginmanninum til þess að sagan verði skýr.

Eitthvað líkt þessari sögu þarna í endann kom fyrir Noru Barnacle þegar hún var ung í Galway og spilar The Dead þess vegna rullu í Noru líka. Hún missti raunar tvo vonbiðla á unga aldri, annan úr berklum og hinn úr taugaveiki OG lungnabólgu – og þeir hétu báðir Michael einsog drengurinn í The Dead. Og annar þeirra stóð fyrir utan gluggann hennar í rigningunni.